3 Temmuz 2020 Cuma
BIST 100
116837
%-0,06
DOLAR
6,8614
%0,08
EURO
7,7044
%-0,02
ALTIN
391.524
%0,05
23°/30°
İSTANBUL
Çoğunlukla güneşli
25.05.2020  00:16
Sanat ve idrak
13
+
-
İnsan, evreni ve olayları, nihayetinde gerçeği, idrak etmek isteyen bir varlıktır. Çünkü diğer yaratılmışlardan farklı olarak ve beş duyu organının dışında, akıl, mantık, kıyas, muhakeme, mülahaza, hayal gibi zihni melekelere sahiptir.

Ancak evreni ve nesneleri, ilkin ve en alt düzeyde beş duyu organıyla kavrar. Böylece örneğin sıcağı soğuğu, tatlıyı acıyı, akı karayı ayırt eder. Bu tür bir idrak bizi diğer canlılardan üstün ya da farklı kılmaz. Çünkü beş duyu organıyla yaptığımız kavramalar, idrakin alt noktasıdır. Nitekim Sezai Karakoç, “Sanatçı ve Realizm” başlıklı yazısında sanatta salt dış dünyayı algılamaya yönelik bu idrak düzeyine “sanatın sıfır noktası, alt noktası” der (“Edebiyat Yazıları I”, 1988, s. 27). Ahmet Haşim, insandaki bu idrak düzeyine “Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar”da ‘âdi idrak’, Şinasi ise “Münacaat”ında ‘âdi nazar’ diyor. Âdi idrak Haşim’e göre, bir sanat eserini yüzeysel olarak anlayan, dolayısıyla sıfır noktasında kalan idraktir. Tüm evreni bir sanat eseri olarak kabul edersek, salt âdi idrakle, âdi nazarla gerçeği -Hangi gerçeği?- Haşim’in deyişiyle manayı anlamak mümkün değildir. Yukarıda, “Hangi gerçeği?” diye sordum ya, aslında tüm incelik burada. Çünkü gerçeklik de gerçekliğin idraki de aşama aşamadır. Âdi idrakin algıladığı gerçek, salt beş duyu organıyla kavranılan mimetik gerçekliktir. O hâlde şöyle mi düşünmeliyiz: Evvelâ âdi idrakin kavradığı ve anladığı bir mana/ gerçek var; buna zahirî, edebî eserde lafzî katman diyoruz. Oysa metnin -haydi evrenin, varlıkların, varoluşun diyelim- bir de ‘derin anlam’ı var. İşte bu derin anlam, -yoksa derunî anlam mı?- salt âdi idrakle kavranamıyor, ama âdi idrak aşamasından geçmeden de derine inmek mümkün değil!..

Ne oluyor? Quo vadis, domine? Çarmıha gerilmek ve acı çekmek için Roma’ya mı gidiyoruz? Bilmem! Ama metnin derin anlamı kavramının, adı ister Roma, ister “hakka’l-yakîn” olsun, bizi başka bir gerçeklik düzlemine götürdüğü kesin… 

Yahya Kemal der ya; “Bir yaz günü geçtik Tuna’dan kafilerlerle”… Benim kastettiğim ‘Tuna’dan, kafileler hâlinde geçmek mümkün değil! Âdi idrak “Dar Kapı”ya adım atmak için gerekli ilk adım; lâkin insanı sadece gerçekliğin eşiğine götürebiliyor.  Öyleyse eşiği aşabilmek için başka bir idrak biçimine ihtiyaç var. Nedir o? Galiba somuttan soyuta doğru gidiyor, sanatkârı, “maddî ve manevî bütün eşya ve hadiselerin maverasına sıçra[tan]” (Necip Fazıl, “Poetika”, Şiirlerim, 1969, s. 240) bir idrakten bahsediyoruz. Şinasi’nin “basiret basarı” (derin bakış) dediği idrak türü bu. Kısakürek’in “Poetika”sında da rastlamıştım; kimi kez ‘ulvî idrak’, kimi kez ‘üstün idrak’, bir yerde de ‘ilâhî idrak’ diyordu. Üçü de aşağı yukarı aynı anlama gelir. Şiir, ona göre; “tek kelimeyle üstün idraktir” (s. 246), Tanrı bu ilahî idrak emanetini şairlere bahşetmiştir. O hâlde insanda/ sanatkârda evreni ya da edebî metni okuyan Haşim’in deyişiyle bir ‘âdi idrak’, bir de Kısakürek’in adlandırmasıyla ‘üstün idrak’ var!

Kanaatimce sanatkâr olmanın; hatta sanata muhatap olmanın ilk şartlarından biridir üstün idrak… Sanatsal deha, Bergson’un sezgi dediği, nesnelerin, olguların, varlığın özünde devinen derunî ilişkiler ağını, evrenin/ metnin derin anlamını kavrama becerisi.

O hâlde sanatkâr, varlığa ve evrene âdi idraki aşıp keskin bir nazarla bakan, varlığı üstün bir idrakle kavrayan, onda başkalarının göremediğini gören ve hisseden hususi bir mizaca sahiptir. Bu ise bizi, kapısını ancak üstün idrakin açtığı bir üst gerçeklik âleminin bulunduğu sonucuna götürür…

Ama her insanda yoktur üstün idrak! Çünkü kimileri William Blake’ın dediği gibi “her şeyi yalnızca mağarasının dar yarıklarından” görür, o denli kapatmışlardır kendilerini…

Sağlıklı ve mutlu bayramlar dilerim…
 

YORUMLAR (13)
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Mürsel
25.05.2020 20:08
Sevgili hemşerim inceruhlu Alaaddin Karaca Oraza mübarek! "Hakperestlik hissi, hüsn-ü mücerred aşkı, cemâlperestlik zevki, hakikatperestlik şevki verir. Hem de aldatmaz."bsaidnursi
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Halil
25.05.2020 18:54
Niçin küçülüyor eşya uzakta Gözsüz görüyorum rüyada nasıl Zamanın raksı ne bir yuvarlakta Sonum varmış onu öğrensem asıl
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Mürsel
25.05.2020 18:44
https://www.risalehaber.com/bediuzzamanin-guzel-cirkin-algisina-erisen-kisi-yuksek-sanat-olusturabilir-345578h.htm
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Mürsel
25.05.2020 18:37
3-"Meselâ, imanın güzelliği ve hakikatın güzelliği ve nurun hüsnü ve çiçeğin hüsnü ve ruhun cemâli ve suretin cemâli ve şefkatin güzelliği ve adaletin güzelliği ve merhametin hüsnü ve hikmetin hüsnü ayrı ayrı oldukları gibi Cemîl-i Zülcelâlin nihayet derecede güzel olan Esmâ-i Hüsnâsının güzellikleri dahi ayrı ayrı olduğundan, mevcudatta bulunan hüsünler ayrı ayrı düşmüş."(1) Şualar bsaidnursi
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Mürsel
25.05.2020 18:36
2-elbette nihayeti ve şebîhi ve nazîri ve misli olamaz. Malûmdur ki, her şeyin hüsnü kendine göredir hem binler tarzda bulunur ve nevilerin ihtilafı gibi güzellikleri de ayrı ayrıdır. Meselâ, gözle hissedilen bir güzellik, kulakla hissedilen bir hüsün bir olmaması ve akılla fehmedilen bir hüsn-ü aklî, ağızla zevk edilen bir hüsn-ü taam bir olmadığı gibi kalb, ruh ve sair zâhirî ve bâtınî duyguların istihsan ettikleri ve güzel hissettikleri güzellikler, onların ihtilâfı gibi muhteliftir."
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Mürsel
25.05.2020 18:35
Demek bu kâinatta bulunan bütün güzelliklerin envâı ve çeşitleri, âlem-i gayb arkasında tecellî eden ve kusurdan mukaddes, maddeden mücerret bir cemâlin esmâ vasıtasıyla cilveleri ve işaretleri ve emârâtlarıdır. Fakat nasıl ki, Vâcibü'l-Vücudun Zât-ı Akdesi, başkalara hiçbir cihette benzemez ve sıfatları mümkinatın sıfatlarından hadsiz derece yüksektir. Öyle de onun kudsî cemâli, mümkinatın ve mahlûkatın hüsünlerine benzemez, hadsiz derecede daha âlidir." "Evet, koca Cennet bütün hüsün ve cemâliyle bir cilvesi bulunan ve bir saat müşahedesi ehl-i Cennete Cenneti unutturan bir cemâl-i sermedî,
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Ata Kavalcı
25.05.2020 13:19
Yazıda geçen "adi idrak" bir matematiksel modele benzetilebilir. Örneğin şu anda kullanmakta olduğumuz sistem "sayılar teorisi" olarak geçiyor. Bunu kullanarak insanoğlu aya çıktı, uçak gemileri, bilgisayarlar geliştirdi. Ancak enteresandır, bundan yüzyıl kadar önce "incompleteness theory" ile bütün bu sistemin "hatalı" olduğu ispatlandı. Sn. Alaattin Karaca'nın vardığı sonuçla uyumlu. Çünkü böylelikle, realitenin modellenemeyeceği ispatlandı. Bu ne demek? "Adi idrak" gerçeği tam kavrayamaz demek. Sonuç: Bir suluboya resim, Mars'a koloni kuracak cihazdan bin kat daha kıymetli.
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
KARAR OKURU
25.05.2020 03:08
Görmek başka bilmek çok başka... Bazen gerçekler görünenin çok ötesindedir.İdrak için gözden ötesi lazım bence... Gönül gözü ile görmek böyle birşey olsa gerek. Gönül gözü ile gören insanlar sayesinde daha bi çekilir oluyor bu dünya.
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
KARAR OKURU
25.05.2020 02:55
Sayın yazar.60 lı yıllarda sobamız yanmadığında ,bakkalda borçlar biriktiğinde,gaz lambasının camı kırıldığında rahmetli annem hem ağlar hemde “Tunca,Arda güzel Meriç”adlı türküyü söylerdi. 50 yıl sonra bu nehirlerde hem bizim vatandaşlarımız hemde mülteciler boğuluyor.
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
karar okuru
25.05.2020 02:04
İnsan aklı bilinenden bilinmeyene dogru gider. yani somuttan soyuta dogru. tersi yani soyuttan somuta gitmek mantık hatasıdır.
YORUM YAZ
KARAR OKURU olarak yorum yazıyorsunuz.
Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
SON DAKİKA HABERLERİ
  • Fabrika aynı, isimler farklı!
    13:49
  • Rusya, Libya’daki büyükelçiliğini yeniden faaliyete geçiriyor
    13:49
  • Hiroşima değil Hendek!
    13:42
  • Dolar istedi ama alamadı
    13:20
  • O işçiye İBB sahip çıktı
    13:04
  • Katalan basınından ayrılık iddiası
    12:56
  • 'Günde 7 milyon ekmek çöpe gidiyor'
    12:54
  • Formula 1 heyecanı başlıyor
    12:51
  • Komisyona çağrıldınız gelmediniz, gelin!
    12:49
  • Otomotiv satışlarında rekor artış
    12:48
  • Formasyon kalktı
    12:38
  • 12 kişinin testi pozitif çıkınca mahalle karantinaya alındı
    12:37
  • Kimse ikna edemedi
    12:32
  • Kadın cinayetleri normalleşmeyle arttı
    12:31
  • Sivrihisar'ın ilçelerinde yollar onarılıyor
    12:31
YUKARI