ABD’de ve Sırbistan’da yaşayan etnik Arnavutlar, Çarşamba günü ABD Kongresi’ne sunulan ve yasalaşması halinde ABD Dışişleri Bakanlığı’nı Preşova Vadisi’ndeki ayrımcılık iddialarını incelemekle yükümlü kılacak yasa tasarısını memnuniyetle karşıladı. “Preşova Vadisi Ayrımcılık Değerlendirme Yasası” adı verilen tasarı, Sırbistan’ın güneyindeki Medvedja, Bujanovac ve Preşova belediyelerinde yaşayan Arnavutların maruz kaldığı uygulamaların kapsamlı biçimde değerlendirilmesini amaçlıyor.
Tasarıyı destekleyen lobi grubu Albanians for America, X platformunda yaptığı paylaşımda, tasarının etnik Arnavutlara yönelik siyasi dışlanma, dil kısıtlamaları, eğitim engelleri, ekonomik ihmal ve kurumsal baskı gibi alanlarda yaşanan ayrımcılığı mercek altına alacağını duyurdu. Grup, girişimi “uzun süredir görmezden gelinen bir sorunun uluslararası düzeye taşınması” olarak niteledi.
‘ADRES PASİFİZASYONU’ İDDİASI
Balkan Insight’ta yer alan habere göre, yasa teklifinin temelinde, Sırp makamlarının binlerce etnik Arnavutun adresini “pasif” olarak işaretlediği yönündeki iddialar bulunuyor. Bu uygulama, söz konusu kişilerin kimlik belgelerini yenileyememesine ve oy kullanma gibi temel yurttaşlık haklarını kullanamamasına yol açıyor. Tasarı, bu muamelelerin gerçekten yaşanıp yaşanmadığının ve kapsamının resmi olarak değerlendirilmesini talep ediyor.
Tasarıyı Kongre’ye sunan isimlerden Keith Self, adreslerin pasifleştirilmesinin etnik Arnavutları fiilen sivil haklarından mahrum bıraktığını savundu. Self, bunun tek sorun olmadığını belirterek, Belgrad’ın Kosova’da alınan diplomaları tanımadığını, Arnavutça eğitim materyallerinin engellendiğini ve güvenlik güçlerinin yerel Arnavutlara yönelik sorgulama, tehdit ve yıldırma yöntemlerine başvurduğunu öne sürdü.
YEREL YÖNETİMDEN VE SİYASETTEN DESTEK
Preşova Belediye Başkanı Ardita Sinani, tasarının Kongre’ye sunulmasını Facebook üzerinden yaptığı paylaşımla memnuniyetle karşıladı. Sinani, ABD’nin Preşova Vadisi’ndeki sistematik ayrımcılık konusunda hukuki ve siyasi hesap sorulmasını talep ettiğini belirterek, “Sesimiz duyuldu. Verdiğimiz mücadele görülüyor” ifadelerini kullandı.
Sırbistan Parlamentosu’nda etnik Arnavutları temsil eden milletvekili Saip Kamberi ise uygulamanın kökeninin Kasım 2011’e dayandığını söyledi. Vatandaşların İkamet Yasası’nın kabulüyle birlikte, yetkililerin bir kişinin kayıtlı adresinde yaşamadığına karar vermesi halinde adres “pasif” hale getirilebiliyor. Bu durumda kişi, kararın tebliğinden itibaren sekiz gün içinde yeni adresini bildirmek zorunda kalıyor.
RAKAMLARLA NÜFUS ERİMESİ
Resmi veriler ve medya raporları, uygulamanın nüfus üzerinde ciddi etkiler yarattığını ortaya koyuyor. Sırbistan devlet televizyonuna göre Medvedja’da 2015 yılında 10 bin 465 kayıtlı seçmen bulunuyordu. Dört yıl sonra bu sayı bölgesel N1 televizyonuna göre 6 bin 602’ye düştü. 2022 nüfus sayımında ise Medvedja’da yalnızca yaklaşık 6 bin 360 kişi kayıtlı göründü. Bu düşüş, adres pasifleştirme uygulamasının yaygınlığına bağlanıyor.
‘SADECE ARNAVUTLARA UYGULANIYOR’
Sırbistan Helsinki İnsan Hakları Komitesi Direktörü Izabela Kisic, 2022 yılında BIRN’e yaptığı açıklamada, adres pasifleştirme uygulamasının yalnızca Arnavut vatandaşlara uygulandığını söylemişti. Kisic, etnik Sırpların benzer şekilde hedef alındığına dair hiçbir kanıt bulunmadığını, devletin de bunun farkında olduğunu ifade etmişti. Komitenin 2021’de hazırladığı raporun yetkililere iletildiğini, ancak bu bulguların görmezden gelindiğini dile getirdi.
AB UYARDI, DEĞİŞEN BİR ŞEY OLMADI
2022’den bu yana Avrupa Birliği de Preşova Vadisi’ndeki adres pasifleştirme uygulamasına ilişkin çeşitli kararlar aldı. Ancak sahadaki durumun değişmediği, Sırbistan makamlarının ise insan hakları ihlali ve etnik ayrımcılık iddialarını reddetmeye devam ettiği belirtildi.
Kasım 2024’te Medvedja’da etnik Arnavutlar, adreslerinin rutin şekilde pasif hale getirilmesine karşı bir dizi protesto düzenledi. ABD Kongresi’ne sunulan yeni yasa tasarısı, bu sorunun ilk kez Washington düzeyinde sistematik bir incelemeye konu edilmesi açısından önemli bir dönüm noktası olarak görülüyor.
