“Anahtar teslimi suretiyle yapılan iş” bir projenin veya yapının planlama, tasarım, malzeme temini, inşaat ve ince işler de dahil olmak üzere tüm aşamalarının bir yüklenici (müteahhit) tarafından üstlenilerek eksiksiz ve kullanıma hazır şekilde teslim edilmesini ifade etmektedir.

Sosyal güvenlik mevzuatına göre asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulabilmesi için;

İşyerinde sigortalı çalıştıran asıl işverenin varlığı,

Alt işverenin yapmayı üstlendiği iş için sigortalı çalıştırması,

İşin asıl işverenin işyerinde yürütülmesi,

Alt işverenin işyerinde asıl işverenin yapmış olduğu ana işin bir bölümünde, eklentilerinde veya yardımcı işlerinde iş alması, şartlarının tamamının gerçekleşmiş olması gerekir.

Bir yapının inşasının veya tamir ve tadilat işlerinin üçüncü bir kişiye anahtar teslim suretiyle verilmesi durumunda ise “işyerinde sigortalı çalıştıran asıl işverenin varlığı” koşulunun gerçekleşmemesi nedeniyle, yapı sahibi ile yüklenici arasında asıl işveren-alt işveren ilişkisinden söz edilemeyecektir.

***

İnşaat işlerinin veya tamir, tadilat işlerinin üçüncü bir kişiye anahtar teslim suretiyle verilmesi halinde, sözleşmenin ve varsa inşaat ruhsatının ibraz edilmesi kaydıyla işi anahtar teslim suretiyle alan yüklenici tarafından düzenlenecek işyeri bildirgesine istinaden yüklenici adına bu işe münhasıran SGK nezdinde geçici bir işyeri dosyası (4 ile başlayan sicil numaralı dosya) tescil edilmektedir. Haliyle işi anahtar teslim suretiyle alan yüklenici alt işveren değil, asıl işveren olarak kabul edilmektedir. Bu işlerde çalışan sigortalıların SGK bildirimleri ise yüklenici adına geçici mahiyette tescil edilmiş işyeri dosyasından yapılmakta, ilişkisizlik belgesi verilmesi aşamasında SGK tarafından yürütülen asgari işçilik araştırması da bu işyeri dosyasından bildirilen işçilikler dikkate alınarak yapılmaktadır.

İşi anahtar teslim suretiyle alan yüklenici; ana işin bir bölümünde veya eklentilerinde ya da yardımcı işlerde yapılacak işleri sözleşmeyle üçüncü kişi bir kişiye vermesi halinde ise yükleniciden iş alan bu kişi yüklenici adına açılmış geçici dosyanın altına alt işveren olarak kaydedilmektedir.

İşi anahtar teslim suretiyle alan yüklenici, söz konusu inşaat veya tamir/tadilat işine münhasıran SGK nezdinde ayrıca geçici işyeri dosyası tescil ettirmeyip, bu işte çalıştırdığı sigortalıları devamlı mahiyetteki işyeri dosyasından bildirmesi de mümkün bulunmakla birlikte, bu durumda devamlı işyeri dosyasının faaliyet alanının (NACE kodunun) inşaat faaliyetlerine yönelik olması gerekmektedir.

***

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulduğu işlerde alt işverenin ödeme vadesi geçmiş prim ve idari para cezası borçlarından dolayı alt işverenle birlikte asıl işveren de sorumu tutulmakta ve 6183 sayılı Kanun uyarınca yapılan icra takip işlemleri alt işveren ve asıl işveren aleyhine birlikte yürütülmektedir.

Buna karşın anahtar teslim suretiyle iş alan yüklenicinin Sosyal Güvenlik Kurumuna olan prim ve idari para cezalarından dolayı yapı sahibinin herhangi bir sorumluluğu bulunmadığından yüklenicinin SGK’ya olan borçlarının yapı sahibinden tahsili mümkün değildir. Ancak yüklenicinin SGK’ya olan borçları için icra takip işlemine geçilmesi sonrasında yapı sahibi nezdindeki hak edişlerine Kurumca 6183/79. Maddeye istinaden haciz bildirisi gönderilmek süratiyle haciz konulması halinde varsa haciz bildirisinde belirtilen borç tutarı kadar kesinti yapılarak 7 gün içinde Kuruma aktarılması gerekecektir.

Ayrıca, işin anahtar teslim suretiyle üçüncü bir kişiye verilmesi durumunda yapı sahibinin, yüklenici tarafından istihdam edilen sigortalıların kıdem ve ihbar tazminatı ile kullandırılmayan izinleri nedeniyle yahut işyerinde meydana gelecek iş kazalarından dolayı da herhangi bir sorumluluğu bulunmamaktadır.

İnşaat işinin veya tamir tadilat işlerinin yapı ruhsatına tabi olması halinde, yüklenici adına geçici işyeri dosyası açılması önerilmekle birlikte bu durumda işin bitimi sonrasında Kurumca yapılacak asgari işçilik araştırması sonrasında yeterli işçilik bildiriminde bulunulmadığının tespiti halinde fark işçilikten kaynaklanan prim borcunun da yüklenici tarafından ödenmesi gerekecektir.

Ancak gerek ödeme vadesi geçmiş prim ve idari para cezası gerekse fark işçilikten kaynaklanan prim borçlarının yüklenici tarafından ödenmemesi halinde işi anahtar teslim suretiyle alan yükleniciye SGK tarafından bu borçlar ödeninceye kadar ilişkisizlik belgesi verilmeyeceği için, ilişiksizlik belgesi olmadan yapı sahibinin yapı kullanma izin belgesi alması da mümkün olamayacaktır.

Uygulamada işi anahtar teslim suretiyle alan yüklenicinin SGK nezdindeki yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda yapı sahiplerinin yapı kullanma izin belgesini alamamaları nedeniyle yüklenicinin SGK’ya olan borçlarının yapı sahipleri tarafından ödendiği durumlarla sıklıkla karşılaşılmaktadır. Bu bakımdan yapı sahiplerince işin bitimi sonrasında bu sorunlarla karşılaşılmaması amacıyla, özellikle yapı ruhsatına tabi olan işlerde, işi anahtar teslim suretiyle alan yükleniciden geçici işyeri dosyası açmalarının talep edilmesi, her hak ediş ödemesi sırasında yüklenicinin istihdam ettiği sigortalıların SGK bildirimlerinin eksiksiz yapılıp yapılmadığının kontrol edilmesi, ayrıca bu iş için tescil edilmiş işyeri dosyası özelinde e-Borcu Yoktur uygulanmasında yer alan “İhale Konusu Olmayan Tek İşyeri” seçeneğinden alınmış borcu yoktur yazısını istenilmesi yerinde olacaktır.