Eğitimci ve tarihçi Hasan Köse, ekonomik erişilebilirlik üzerinden bir toplumun medeniyet iddiasını yazdı. Bir toplum medeniyet kurucu iddiasının gerçekleşmesini sağlayacak mimarın ‘ekonomik erişilebilirlik’ düzeyi olduğunu söyleyen Köse, medeniyet sadece geçmişle değil her gün yeniden kurulan bir hayat düzeni olduğunu söylüyor.
Modern çağda medeniyet iddiası artık yalnızca tarihsel hafıza üzerinden kurulamaz. Bir toplum kendisini medeniyet kurucu olarak tanımladığında bu iddianın gerçekliği mimari projelerle değil, ekonomik erişilebilirlik düzeyiyle test edilir. Çünkü medeniyet yalnızca geçmişte kurulmuş bir yapı değildir; her gün yeniden kurulan bir hayat düzenidir. Bu nedenle sefalet endeksi gibi teknik bir ekonomik gösterge, modern siyasal söylemlerin gerçeklikle temas ettiği en kritik ölçüm araçlarından biridir.
Sefalet endeksi (misery index), enflasyon, işsizlik ve faiz oranlarının toplamından kişi başına büyüme oranının çıkarılmasıyla hesaplanan ve bir toplumun gündelik ekonomik baskı düzeyini ölçmeyi amaçlayan bir göstergedir. İlk kez Arthur Okun tarafından geliştirilen bu ölçüm daha sonra Steve Hanke tarafından genişletilmiş ve küresel karşılaştırmalarda kullanılan bir gösterge haline gelmiştir. Türkiye’nin son yıllarda bu endekste üst sıralarda yer alması yalnızca bir ekonomik performans göstergesi değildir. Bu durum aynı zamanda medeniyet söylemi ile gündelik hayat deneyimi arasındaki mesafenin ölçülebilir hale gelmesidir.
Modern toplumlarda medeniyet iddiası üç temel unsur üzerinden okunur: refah üretme kapasitesi, kurumsal güven ve gelecek sürdürülebilirliği. Bu üç unsurdan biri zayıfladığında medeniyet söylemi ortadan kalkmaz; ancak program niteliğini kaybeder. Bu nedenle sefalet endeksi yalnızca bugünkü refah düzeyini değil, aynı zamanda bir toplumun koordinasyon kapasitesini ölçer. Koordinasyon kapasitesi düşen toplumlarda ekonomik göstergeler yalnızca gelir düzeyini değil, gelecek beklentisini de etkiler.
Türkiye’de 2025 yılı itibarıyla net asgari ücret yaklaşık 22.104 TL seviyesine ulaşmış ve yaklaşık 9 milyon çalışan için referans ücret düzeyi haline gelmiştir. Modern ekonomilerde asgari ücret yalnızca en düşük gelir grubunu değil, ücret dağılımının genel dengesini belirleyen bir çıpa işlevi görür. Bu nedenle asgari ücret düzeyi ile konut erişimi arasındaki ilişki bir toplumun sosyal sürdürülebilirliğinin en kritik göstergelerinden biridir. Büyük şehirlerde kira bedellerinin asgari ücret düzeyini aşması, bireysel yaşam kurma kapasitesini doğrudan etkileyen bir durumdur. Bu durum yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda sosyolojik bir kırılma üretir. Çünkü modern toplumlarda bağımsız konut erişimi bireyselleşmenin temel koşullarından biridir.
Vergi yapısının ağırlıklı olarak dolaylı vergilere dayanması da hayat pahalılığını artıran önemli bir faktördür. Türkiye’de vergi gelirlerinin önemli bir kısmının dolaylı vergilerden oluşması, özellikle gıda, enerji ve giyim gibi temel yaşam alanlarında fiyat baskısını artırmaktadır. Dolaylı vergiler gelir düzeyinden bağımsız olarak herkesi aynı oranda etkilediği için sosyal eşitsizlik hissini güçlendirir. Böyle bir durumda ekonomik büyüme gerçekleşse bile refah algısı artmaz. Refah algısının artmadığı toplumlarda medeniyet söylemi toplumsal karşılık üretmekte zorlanır.
Finansal piyasalarda döviz, altın ve benzeri tasarruf araçlarının yüksek oynaklık göstermesi de toplumsal güven duygusunu doğrudan etkiler. Modern toplumlarda ekonomik öngörülebilirlik yalnızca yatırımcı davranışını değil, evlilik kararlarını, konut planlarını ve çocuk sahibi olma davranışını da belirler. Bu nedenle piyasa oynaklığı yalnızca finansal bir mesele değildir; aynı zamanda medeniyetin sosyal altyapısını etkileyen bir faktördür.
Kurumsal düzeyde yüksek yargı ile yürütme organı arasında yaşanan gerilimler de medeniyet iddiasının kurumsal kapasitesi açısından belirleyicidir. Modern devletlerde hukuk sistemine duyulan güven ekonomik güvenin ön koşullarından biridir. Yargının siyasal tartışmaların merkezine yerleştiği dönemlerde hukuk devleti algısı zayıflar. Hukuk devleti algısının zayıfladığı toplumlarda ekonomik güven azalır. Ekonomik güvenin azaldığı toplumlarda ise uzun vadeli yatırım davranışı değişir.
Benzer şekilde bürokratik atamalarda liyakat yerine sadakat tartışmalarının yaygınlaşması da devlet kapasitesini etkileyen önemli bir faktördür. Modern devletler yüksek koordinasyon yoğunluğuna sahip yapılardır. Koordinasyon kapasitesinin sürdürülebilmesi için kurumsal hafızanın korunması gerekir. Kurumsal hafızanın zayıfladığı toplumlarda devlet kapasitesi düşer. Devlet kapasitesinin düştüğü toplumlarda medeniyet söylemi stratejik bir program olmaktan çıkar ve mobilizasyon aracına dönüşür.
Toplumsal mutluluk düzeyi ve gelecek beklentisi de medeniyet iddiasının sürdürülebilirliği açısından belirleyici göstergelerdir. Dünya Mutluluk Raporu verilerine göre Türkiye son yıllarda mutluluk sıralamalarında orta alt grupta yer almaktadır. Gelecek beklentisinin zayıfladığı toplumlarda bireyler uzun vadeli yatırımlar yerine kısa vadeli güvenlik stratejileri geliştirir. Bu durum toplumsal enerjinin üretimden korunmaya yönelmesine neden olur.
Bu tablo genç nüfus açısından daha da belirgin hale gelmektedir. Türkiye’de yaklaşık 5 milyondan fazla gencin eğitim veya istihdam sisteminin dışında bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu durum yalnızca bir işgücü problemi değildir. Aynı zamanda medeniyetin gelecek taşıyıcı kapasitesinin zayıflaması anlamına gelir. Çünkü modern medeniyetler yalnızca bugünkü refah düzeyiyle değil, gelecekteki üretim kapasitesiyle ölçülür.
Demografik göstergeler de benzer bir eğilime işaret etmektedir. Türkiye’de ortalama ilk evlenme yaşı son yirmi yılda belirgin biçimde yükselmiştir. Boşanma oranları artmış, toplam doğurganlık oranı ise nüfusun kendini yenileme eşiğinin altına düşmüştür. Bu üç değişken birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo yalnızca bir demografik dönüşüm değildir. Bu durum ekonomik belirsizlik ile sosyal kurumlar arasındaki senkron kaybını göstermektedir. Çünkü modern toplumlarda evlilik artık yalnızca kültürel bir karar değil, ekonomik bir projedir.
Toplumda seçimlerin geleceğine ilişkin belirsizlik söylemlerinin yaygınlaşması ve otokratikleşme tartışmalarının artması da medeniyet iddiasının siyasal boyutunu etkileyen unsurlar arasında yer almaktadır. Modern toplumlarda siyasal öngörülebilirlik ekonomik öngörülebilirlik kadar önemlidir. Siyasal belirsizlik arttığında bireyler yalnızca ekonomik değil, sosyal gelecek planlarını da ertelemeye başlar.
Bütün bu göstergeler birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo şudur: sefalet endeksi yalnızca ekonomik bir gösterge değildir. Aynı zamanda bir toplumun koordinasyon kapasitesinin ölçüsüdür. Koordinasyon kapasitesi düşen toplumlarda medeniyet söylemi güçlü olabilir; ancak medeniyet pratiği zayıf kalır.
Bu nedenle Türkiye’de medeniyet iddiasının asıl sınavı geçmişte değil gelecekte verilmektedir. Eğer gençler sistem içinde kalabiliyor, ücretliler bağımsız yaşam kurabiliyor, aile kurma davranışı desteklenebiliyor ve hukuk sistemi öngörülebilir hale gelebiliyorsa medeniyet iddiası yalnızca bir anlatı değil, bir gelecek programına dönüşür. Aksi durumda medeniyet anlatılır; fakat yeniden üretilemez.
*Hasan Köse, eğitimci ve tarihçi.
