Küresel ısınma ve çölleşme, doğanın en sert olaylarından biri olan kum ve toz fırtınalarının sıklığını, süresini ve şiddetini artırarak dünya genelinde 3,8 milyar insanı doğrudan ve dolaylı olarak etkisi altına aldı. Özellikle kurak bölgelerden yükselen partiküllerin hava kirliliğine doğrudan katkı sunması, sağlık sistemleri üzerinde ağır bir baskı oluşturuyor.
"TOZ KAYNAKLARI KUZEYE KAYIYOR, TÜRKİYE RİSK ALTINDA"
Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Murat Türkeş, fırtınaların iklim değişikliğiyle olan kopmaz bağını değerlendirdi. Türkeş, toz salımlarının yüzde 25'inin insan kaynaklı olduğunu vurgulayarak küresel toz bütçesinin yüzde 80'inden fazlasının Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Arap çöllerinden kaynaklandığını belirtti.
Prof. Dr. Türkeş'e göre, atmosferik döngülerdeki değişim Türkiye için ciddi bir risk barındırıyor:
HADLEY DÖNGÜSÜ ETKİSİ: Ekvatoral bölgedeki büyük ölçekli rüzgar sistemlerinin ve "Hadley döngüsü" adı verilen hava hareketlerinin kuzeye kayma eğilimi, kum ve toz fırtınalarının Akdeniz, Güney Avrupa ve Türkiye'yi daha fazla etkilemesine yol açacak.
YENİ OLUŞUM ALANLARI: İklim değişikliği, sadece mevcut çölleri değil, giderek kuraklaşan yeni bölgeleri de toz kaynağı haline getiriyor.
ÜRETİM KAYBI: Bu fırtınalar bulut oluşumunu ve yağış rejimini değiştirirken; tarımda çiçeklenme ve tozlanma dönemlerini etkileyerek rekolte düşüşlerine neden oluyor.
GÖRÜNMEZ TEHLİKE: KAN DOLAŞIMINA KARIŞAN PARTİKÜLLER
Kum ve toz fırtınaları sadece kum tanelerinden oluşmuyor; rüzgarla birlikte sanayi atıkları, tarım ilaçları, polenler, bakteriler ve mantar sporları da kilometrelerce uzağa taşınıyor. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Muzaffer Onur Turan, partikül boyutlarının hayati önem taşıdığını ifade etti.
PM10 VE PM2.5 AYRIMI: Toz bulutu içindeki PM10 partikülleri üst solunum yolunda tutulabilirken, 2,5 mikrometreden küçük (PM2.5) olanlar akciğerlerin en derin noktası olan alveollere ulaşıp oradan kana karışabiliyor.
SİSTEMİK ETKİLER: Toz taşınımının yoğun olduğu günlerde sadece solunum yolu hastalıkları değil; kalp krizi, inme, zatürre ve menenjit vakalarında da ciddi artışlar gözlemleniyor.
KİMLER RİSK ALTINDA?
Prof. Dr. Turan, özellikle belirli grupların "kritik risk" altında olduğunu hatırlattı:
ÇOCUKLAR: Akciğer gelişimleri sürdüğü ve vücut ağırlıklarına oranla daha hızlı nefes aldıkları için daha fazla toz soluyorlar.
YAŞLILAR VE KRONİK HASTALAR: Bağışıklık sistemi zayıf olanlar ile KOAH ve astım hastalarında tozlar ani krizleri ve ölümleri tetikleyebiliyor.
DIŞ ORTAM ÇALIŞANLARI: İnşaat, tarım ve ulaşım sektöründe çalışanlar doğrudan maruziyet yaşıyor.
MÜCADELE YÖNTEMİ: YEŞİL KUŞAK VE YAĞMUR SUYU HASADI
Kum ve toz fırtınalarının yıkıcı etkilerini azaltmak için iklim değişikliğiyle mücadelenin şart olduğunu belirten Prof. Dr. Murat Türkeş, somut çözüm önerilerini sıraladı. Çin'in çöl çevrelerinde uyguladığı uzun soluklu ağaçlandırma projelerini örnek gösteren Türkeş, toprak nemini korumak için yağmur suyu hasadı gibi uygulamaların hayati olduğunu vurguladı.
Uzmanlar, fırtına uyarılarının yapıldığı dönemlerde pencerelerin kapalı tutulmasını, dışarı çıkıldığında N95 veya FFP2 tipi filtreli maskelerin kullanılmasını ve solunum yolları mukozasını nemli tutmak için bol su tüketilmesini öneriyor. Dünya Meteoroloji Örgütü verilerine göre, 23 Nisan itibarıyla Türkiye'nin güney sınırlarında toz konsantrasyonunun hassas seviyelere ulaşabileceği öngörülüyor.
