Back To Top
Gerek kelimesinin peşinde

Gerek kelimesinin peşinde

 - Son Güncelleme: 11.05.2019 Cumartesi 09:15
- A +

İki cihan zindan ise gerek bana bostan ola 

Ayruk bana ne gam gussa çün inayet dosttan ola” 

Dört beş haftadır bu beyitteki kelimelerle meşgul zihnim. Beş yıldır sürdürdüğümüz Ramazanın son pazartesi ara vereceğimiz Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimizde son bir aydır bu beyitte idik. Beyitteki kelimelerden cihan, zindan, bostan, gam, gussa, çün, inayet, dost kelimeleri başka dillerden aldığımız kelimeler. Gündelik dilimize yerleşenleri cihan, zindan ve dost kelimeleri. Bostanı betona teslim olan yüz yıllık Batılılaşmacı çarpık kentleşme ile hayatımızdan hemen hemen çıkardık. Belki şöyle de duyabilirsiniz bostan kelimesini. Sadi’nin Gülistan isimli eserinin saçma sapan sağcı bir kazık yeme örneği olan 100 Temel Eser listesinde olmasından dolayı defalarca kuşa çevrilerek basılması gibi Bostan’ın da uyduruk bir yayınevinden Bostan’dan Seçmeler ismiyle kötü bir yayıncılık örneği olarak yayınlanan baskılarından biri vesilesi ile duyabilirsiniz. 

Beytimiz bir Yunus Emre beyti için ortalamadan biraz daha fazla başka dillerden Türkçeye girmiş kelime barındırıyor. Bu kelimeler arasında en az kullandığımız kelimeler gussa ile inayet olmalı. Bizi beyitteki kardeş dillerden aldığımız bu kelimeler değil de beyitteki Türkçe kelimelerden biri daha fazla zorladı. Beyitte “iki, ise, gerek, bana, ola, ayruk, ne” kelimeleri Türkçe. Beni zorlayanı ise “gerek” kelimesi oldu. Diğer Türkçe kelimelerin kolay olduğunu söylemiyorum ama onlarla vaktinde cedelleştiğimizden onlara tekrar bakmakla uğraşmadık.   

“Gerek” kelimesini o kadar çok kullanıyoruz ki zaten biliyoruz kafasındayız. Eski Türkçede “gerkek” şeklinde geçiyor denilmiş Yaşar Çağbayır’ın sözlüğünde. Kelime ile ilk planda irtibatlı olduğu düşünülebilecek kelimelere bakacak olursak; germek, geri, gerici, gergin, gerçek, gerilim, gerinmek kelimelerini buluruz. Biraz daha kurcaladığımızda, sözlük karıştırdığımızda gergi, geriç, gerik, geriş, germe, gerce, gercik, gerç, gerdengeç, gerdi, gerdirek kelimelerini görürüz. 

Bunların manalarına da bakalım: Geriş dağ ve tepelerin üst kısmı, germe süzgeci germeç tahta perde ve çamaşır ipi, germeşik yabani kızılcık, germicek su değirmenlerinde üstteki taşın dönmesi için mili taşa bağlayan balta şeklindeki kama. Gerneşmek esnemek ve inat etmek, gertlek ve gertlez karnı şiş ve zayıf, hasta görünümlü, soluk yüzlü, kansız. Gertmek gezip tozmak, sona kalmak. Gerce sıra, dizi, gercik her söze karşılık veren, saygısız, hoppa, gösterişe düşkün, gerç eğlenme, alay; gerdengeç dağlarda domuz yatağı; gerdi sebze bahçelerinde küçük bölünmüş parçalar; gerdirek gelinlik. 

Gerdan, gerçi, gerdek, gergedan, gergef kelimeleri için Farsça diyor sözlüklerimiz. Gergef kelimesinde kasnağın, çerçevenin üzerine kumaş gerilmesi ile alakalı bir anlam olmakla birlikte “gef” sesinde nasıl bir anlam olduğu biraz daha yoklanabilir, kelimenin ger kısmının Türkçe olup olmadığı bile tartışılabilir.  

Nesebi gayri sahih, uydurma kelimeler de türetilmiş ger kökünden. “Gereç” 1933 doğumlu bir kelime. “Gerekçe” ise 1937 doğumlu.   

Farsçanın bir “ger”i var. Hatta üç tane diyebiliriz. Birisi eğer anlamındaki “ger” diğeri Zenger, ahenger, çilenger. Üçüncüsü uyuz hastalığı, kene anlamına geliyormuş. 

Peki Türkçede nedir “ger” veya “germek”?  

İğne ucundaki çengele de, meyve öz suyuna da, lekeye de, seyrek ağaçlı kayalığa da, dağların üzerindeki yüksek buruna da, dişi ördeğe de, ekşiye de ger diyormuşuz. Eşek için ger kestane rengi anlamında kullanılırken keçi için kahverengi ile sarı arasını ifade ediyor, inek için ise güzel, güçlü anlamına geliyormuş.    

 

Diğer Yazıları

Yorumlar

Yorumlar 600 Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Ali SÖZEN 13 Mayıs 2019 11:21
Bir de geriz vardı.
Ali SÖZEN 13 Mayıs 2019 11:21
bir de Germencik ilçemiz var,Aydın'ın
Okuyabilir 11 Mayıs 2019 23:38
Osman Fikri Sertkaya'nın bu konuda makalesi vardı bakmanızı tavsiye ederim. Gerek kelimesi ile "kergek bolmak -ölmek" deyimi arasında ilişki de kuranlar da vardır ayrıca.
KARAR OKURU 11 Mayıs 2019 16:42
Oğuz Türkçesinde "Ger"=Kıpçak Türkçesinde de "Ker" sözcüğünün kökeni "Yayı germek" eylemine dayanır. Yayın gerilmesi gibi çeşitli gerginlik halleri farklı geometrik- sosyal -ekonomik açılar, ihtiyaçlar, çözümler, gereçler gerektirir. Örneğin Kermes gerginlikleri azaltma, ihtiyaçları giderme yöntemlerinden biridir.
KARAR OKURU 11 Mayıs 2019 10:59
Üstad; Gümüşhane, Kelkit, Sadak Köyü Bizim orada bir ağaç var. O ağaca “germişon” deniliyor.
KARAR OKURU 11 Mayıs 2019 04:49
Bizim balıkesir kepsut mezitler köyü yöresinde ger keçi gri renkli olanlara deniyor. Eşeğin ise gri olanına kır eşek deniyor.
X

Her an haberdar olmak ister misin?

Aşağıdaki butona basarak tüm haberlerimizden anında haberdar olabilirsin. Tıpkı telefonunda olduğu gibi sana bildirimler göndereceğiz. Bu servisi dilediğin zaman iptal edebilirsin.

TIKLA HABERLER ANINDA ULAŞSIN