Serbest zaman, çalışanların fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yaparak hak kazandıkları fazla mesai ücreti yerine ikame edilen ve işçiye talebi halinde fazla çalışmalarının karşılığı verilen bir izindir.

Telafi çalışma, zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatil günlerinden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi ya da işçinin talebi ile kendisine yasal izin süreleri dışında izin verilmesi hallerinde işçinin çalışmadığı bu sürelerin telafisi için yapacağı çalışmadır.

Denkleştirme çalışması, yoğunlaştırılmış iş haftası veya haftalarından sonraki dönemde işçinin daha az sürelerle çalıştırılması suretiyle toplam çalışma süresinin, çalışması gereken toplam normal süreyi geçmeyecek şekilde denkleştirilmesidir.

SERBEST ZAMAN UYGULAMASINDA İŞÇİ VE İŞVERENİN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse bu çalışmaları karşılığında zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığı 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığı 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.

İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanmalıdır.

Hafta tatili ve genel tatil günlerinde ya da zorunlu nedenlerle veya olağan üstü nedenlerle yapılan fazla çalışmaların karşılığının ücret olarak ödenmesi zorunlu olduğundan bu günlerde çalışmış işçiye ilave ücret vermek yerine serbest zaman kullandırılamaz.

1 saat 30 dakika veya 1 saat 15 dakikalık serbest zaman süreleri asgari süreler olduğundan bu sürelerin işçi lehine olacak şekilde iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile artırılması mümkündür.

Fazla çalışmanın karşılığının ücret olarak mı ödeneceği yoksa serbest zaman olarak mı kullanılacağına karar verme yetkisi işçidedir. İşveren fazla çalışma süresinin karşılığı olarak işçiye serbest zaman kullandırma yoluna gidemez.

İşçinin fazla çalışma karşılığında serbest zaman kullanmak istemesi halinde işverenin bu talebi kabul etmesi zorunludur.

Fazla çalışmanın karşılığının serbest zamanla karşılanmasına yönelik talebin bireysel veya toplu iş sözleşmesiyle kararlaştırılması mümkün değildir. Bu bakımdan işçi yapmış olduğu fazla çalışmanın karşılığının serbest zaman olarak verilmesini istiyor ise en geç ücret ödeme döneminden önce yazılı olarak serbest zaman talebinde bulunması gerekir.

Serbest zaman izninin kullanılacağı süreyi belirleme yetkisi işverene; hangi zaman diliminde kullanılacağını belirleme yetkisi işçiye aittir.

İş sözleşmesinin serbest zaman kullanılmadan önce feshi halinde serbest zamanın fiilen kullanılmasının mümkün olmaması nedeniyle işçiye fazla çalıştığı sürelerinin ücretinin ödenmesi gerekir.

TELAFİ ÇALIŞMADA İŞÇİ VE İŞVERENİN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Telafi çalışma,

Zorunlu nedenlerle işin durması,

Ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi,

İşyerinde normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya tamamen tatil edilmesi,

İşçinin talebi ile kendisine izin verilmesi hallerinde,

Gündeme gelir.

İşveren telafi çalışması için işçiden onay almak zorunda değildir.

Çalışılmayan süreler için yapılacak telafi çalışması 4 aylık süre içinde yapılmalıdır. 4 aylık süre geçtikten sonra telafi çalışma yaptırılamaz. Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırmaya yetkilidir.

Telafi çalışması talebinin işçiden gelmesi halinde işçi telafi çalışmasına esas olan izin gerekçesini ve telafi çalışma talebini bir dilekçe ile işverene bildirir. İşçi talebinin işveren tarafından kabul edilmesi zorunlu değildir.

İşveren telafi çalışmasının nedenini de belirterek telafi çalışmaya hangi tarihte başlanacağını işçiye bildirmek zorundadır.

Telafi çalışmalar fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmadığından telafi çalışmaları nedeniyle fazla mesai ücreti ödenmez.

Telafi çalışmaları, günlük 11 saati aşmamak koşulu ile günde 3 saatten fazla olamaz. Tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz.

DENKLEŞTİRME UYGULAMASINDA İŞÇİ VE İŞVERENİN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Denkleştirme esasına göre çalışma yapılabilmesi için tarafların yazılı olarak anlaşmaları gerektiğinden işçinin onayı şarttır. Anlaşma bireysel iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle ya da sonradan düzenlenecek protokol ile sağlanabilir.

Denkleştirme esasına göre yapılacak çalışma 2 aylık süre içinde, turizm sektöründe 4 aylık süre içinde tamamlanmalıdır. Bu süreler toplu iş sözleşmesi ile 4 aya kadar, turizm sektöründe 6 aya kadar artırılabilir.

Denkleştirme esasına göre çalışmada haftalık normal çalışma süresi, haftanın çalışılan günlerine günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir.

Denkleştirme dönemi içinde günlük ve haftalık çalışma saatleri ile uygulamanın başlangıç ve bitiş tarihleri işverence belirlenir.

Denkleştirme esasına göre yapılacak çalışmadaki 2 aylık süre denkleştirmenin başladığı tarihten itibaren başlar, yoğunlaştırılmış iş haftasının başladığı güne denk gelen 2. ayın son gününde sona erer.

Denkleştirme süresi içinde işçinin rapor alması veya yıllık izne çıkması, denkleştirme süresini uzatmaz.

Denkleştirme süresi sonunda ortalama haftalık çalışma süresi aşılmış ise aşan sürelere ilişkin fazla çalışma ücretinin işçiye ödenmesi gerekir.