J.M. Coetzee’nin “Barbarları Beklerken” romanında düşman yaratma süreci
Temel bir ilke olarak ‘öteki’, varlığımızın ve başkalığımızın kanıtıdır. Ben, öteki’yle yüz yüze gelerek ‘kendi’ olur. Bu bakımdan öteki, ben’e hem bir karşılaştırma hem farklılaşma imkânı sunar. Nitekim İsmet Özel de “Bir Yusuf Masalı”nda “Ne kadar kendi oldu insan/ O kadar başka” der. Rimbaud bunu “Ben bir başkasıdır” sözüyle ifade ediyor. Çünkü ben olmak, farklı, ‘başkası’ ya da ‘kendi’ olmaktır.
Bir adım daha ilerlediğimizde, ‘öteki’yle ilgili olarak karşılaşacağımız kavramlardan biri ‘düşman’dır. Düşman, elbette ötekidir. Ve ‘ben’i ya da ‘biz’i tanımlamaya, bize farkımızı göstermeye yarayan yegâne turnusoldür. Düşman, insanları zıt kutupta bir mensubiyet dairesinde toplar. Bu, ulusal, dinsel vb. bir mensubiyet olabilir. O hâlde birlikteliğin, bir aradalığın ve homojenliğin ilk şartlarından biri ‘düşman’dır. “Tatar Çölü” romanında da olduğu gibi askerleri -roman kahramanını da- ülkenin en ücra köşesindeki bir kalede, çeşitli yoksunluklara rağmen tutan, hayali de olsa bir ‘düşman’ın geleceği beklentisidir. Kavafis’in ünlü şiiri “Barbarları Beklerken”in de ana teması bu!.. Biz’in varlık sebebidir barbarlar, ötekiler, yani düşman olarak algıladıklarımız. Hatta “Tatar Çölü”nde askerler, ‘kendilik’lerini ispatlayabilmeleri, ‘başka’ olduklarını gösterebilmeleri için düşmana ve savaşa gerek duyarlar.
Şimdi, kısaca devlet ile öteki/ düşman arasındaki bağa gelirsek… Devlet, bir büyük organize kurum/ güç olarak ‘koruma’yı vaat eder. Yurttaşlar da korunmak için onun şemsiyesi altında toplanır. Ama korunmak veya korumak için mutlaka bir ötekine, düşmana, tehdide ihtiyaç vardır. Umberto Eco bütün bu söylediklerimizi “Düşman Yaratmak” adlı eserinde “Düşman sahibi olmak sadece kimliğimizi tanımlama açısından değil, aynı zamanda kendi değer sistemimizi ölçebilmek için bir engel edinmek ve o engelle yüzleşirken kendi değerimizi sergilemek açısından önemlidir. Dolayısıyla düşman yoksa onu inşa etmek gereklidir.” (Çev. Leyla Tonguç Basmacı, Doğan Kitap, 2104, s. 16) diyerek özetliyor.
Yazıda sözünü edeceğim J.M. Coetzee’nin “Barbarları Beklerken” (Çev. Dost Körpe, Can Yay. 2019) adlı romanı bu sorunu ele alıyor. Romanda olaylar, başlangıçta sakin bir hayat sürdüren, dolayısıyla henüz bir ‘öteki’, ‘düşman’ algısı olmayan bir sınır kasabasında cereyan eder. Ancak imparatorluğun başkentinden operasyon için askerlerin gelmesiyle bu düzen bozulur. Militer güçler, korumayı ileri sürerek, -güvenliğe dayalı bir yönetim anlayışı ile- gerçekte bir tehdit unsuru olmayan yerlileri toplayıp onlara işkence ederler. Hapis ve işkenceler devam eder ve zihinlerde giderek bir tehdit, bir düşman imgesi belirmeye başlar. Düşman, barbardır. Başkentteki yönetim, sınırdaki barbarların güvenliği tehdit ettiği, tacirlere saldırdığı, soydukları kanaatindedir “Söylentilere göre barbar kabileler silahlan[maktadır]; İmparatorluk önlemler almalı[dır], çünkü savaş çıkaca[ktır].” (s. 20)
Romanda bunun anlamı şu: Sınırdaki ‘barbarlar’ gerçekte bir tehdit unsuru değilken artık bir tehdit olmuştur. Amaç, düşmanı somutlaştırmak, halkta bir ‘düşman’ algısı, bir güvenlik endişesi uyandırmaktır. Ayrıca onlara ‘barbar’ adı verilmesi de önemli, böylece üstü örtük de olsa biz ile öteki arasına kalın bir hat çizilir. Biz, ‘uygar’ olarak tanımlanırken, onlar ‘barbar’ olarak damgalanır. Eserde bu ayrım da vurgulanmış. Hatta kasabada barışçıl bir yönetici olan hâkim, operasyon için barbar diye nitelenen insanların üzerine gitmeye hazırlanan albayı gitmemeleri konusunda uyarır. Ve bu arada şöyle bir ironi yapar: “… eğer kaybolursanız sizi bulup uygarlığa geri getirmek bize düşecek.” (s. 25)
Sonuçta düşman yaratılma sürecinde kasabada yaşayan halk ile sınırın ötesindeki barbarlar endişeyle birbirlerini gözlemeye başlarlar. Huzur kalmaz, ticaret biter. “Başkentten İmparatorluk’u korumak için ne gerekiyorsa, ne pahasına olursa olsun yapılacağı haberleri” gelir, böylece “silahlı önlem devrine geri” dönülür. Romanın başkahramanının “Kılıçlarımızı parlatmaktan, gözleyip beklemekten başka yapacak şey yok” (s. 59-60) cümlesi aslında ‘düşman yaratma’ sürecini çok iyi açıklamaktadır.
Cootzee’nin “Barbarları Beklerken” adlı romanın ana sorunu bu. Politik bir eser. Öteki, efendi-köle diyalektiği, bu diyalektik sürecindeki yapay, zoraki ilişkinin yarattığı psikolojik sorunlar ve işkence romanın başlıca temaları. Sade bir kurgu ama önemli siyasal sorunlar içeriyor.
