Yalta’dan Şıncin’e…
İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanya ve Japonya ile onların müttefiklerine karşı savaşan büyük devletler fırsat buldukça en üst düzeyde bir araya gelip savaşın gidişatını, birbirlerine yapacakları yardımı, sonlarına doğru da dünyaya nasıl bir düzen getireceklerini, kimin nerelerden sorumlu olacağını konuştu. Hatta Ekim 1944’te Churchill, Moskova’daki toplantılarında küçük bir kâğıt parçasına yazdığı yüzdeler üstünden Stalin’le Balkanlar’ı ve Macaristan’ı bölüştü.
Bu toplantılardan en önemlisi ve Türkiye’yi en çok ilgilendireni ise 1945 Şubat’ında Yalta’daki Livadya Sarayı’nda gerçekleşti. Sağlık durumu iyice bozulmuş olan Amerikan Başkanı Roosevelt burada konaklarken, İngiliz heyeti, daha doğrusu Churchill yakındaki Vorontsov Sarayı’nda, Stalin ise Yusupov Sarayı’nda kaldı. Akşam yemekleri de Stalin’in ikamet ettiği sarayda yendi. Bir hafta boyunca BM’de temsilden Türk Boğazları’nın geleceğine, Almanya’nın işgalinden Japonya ile savaşa pek çok konu Yalta’da görüşüldü.
Toplantının amacı savaş sonrasında da aradaki anlayış birliğini sürdürmek, çıkarların çatışmamasını, herkesin kendi “hakkına” razı olmasını sağlamaktı. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı. Almanya, İran, Polonya, Yunanistan, Türkiye derken Soğuk Savaş yavaş yavaş yeşerdi. Kimi tarihçilere göre Sovyet yayılmacılığı, kimilerine göre Amerikan arsızlığı 1990’a kadar sürecek ideolojik, diplomatik ve tabii ki örtülü savaşların yaşanmasına yol açtı.
Fakat Yalta zihinlere kazındı, büyük devletlerin bir araya gelince neler yapabileceğinin, dünyayı keyfiyetlerince nasıl bölüşebileceklerinin sembolü olarak uzunca bir süre gündemde kaldı. Üstüne tezler, kitaplar, makaleler yazıldı. Soğuk Savaş sonrasında ise büyük ölçüde unutuldu. Fakat Şi Cinping, Trump ve Putin’i Çin’in sermaye birikimini serbest bırakıp endüstrileşme atılımını başlattığı yer olan Şıncin’de üçlü bir buluşmaya davet edince akıllara yine Yalta geldi.
Avrupalıların bu önemli toplantıdan dışlanması, onların güvenlik ve başka çıkarlarının gıyaplarında konuşulabilecek olması, Rusya’nın Ukrayna’da iyice hırpalanması stratejilerinin sonunun gelebileceği korkusu, bir de Amerika’daki yerleşik düzenin “Trump bu, her şeyi yapar” düşüncesi endişeleri iyice pekiştirdi. Ama beklenen olmadı, en azından yapılan açıklamada “Ukrayna Savaşı şu şekilde biter, Amerika artık İsrail istedi diye oraya buraya saldırmaz” benzeri bir hüküm konmadı.
19 Kasım’da APEC Zirvesi marjında bir araya gelen üç liderin rızasıyla yayınlanan Barışa Yönelik Devlet Başkanları Deklarasyonu’nda öncelikle BM reformu için ortak çalışacakları taahhüt edildi. İkinci olarak enerji arzı ve istikrarı konusunda tüm ülkelerin yararına olacak şekilde rafine petrol ürünlerinin üretimi ve arzını artırmayı planladıkları açıklandı. Üçüncüsü, öncelikle Putin, ama bence en az onun kadar Netanyahu’ya da yarayacak devlet yetkililerinin UCM yargısından azade olmasının kararlaştırıldığı söylendi. Son olarak da nükleer risklerin azaltılması amacıyla diyalog sözü verildi.
Rahat bir nefes alan Batılı yerleşik düzen analistleri de Foreign Policy başta olmak üzere pek çok mecrada dağın fare doğurduğunu, aslında liderlerin hiçbir konuda anlaşamadıklarını, metnin hukuki bir bağlayıcılığı olmadığını, Çin’in şov yaptığını, Putin’in pek de itibar görmediğini, Trump’ın Şi tarafından istisnai bir şekilde uçak kapısında karşılanmak ve pohpohlanmak dışında bir şey elde edemediğini yazdılar. Yalta ile Şıncin toplantısı arasında benzerlik olmadığını vurguladılar.
Oysa bu toplantının yapılabilmiş olması dahi önemliydi. Yaklaşık 80 dakika aynı masanın etrafında oturmak, kendilerini ve dünyayı ilgilendiren konuları konuşmak -hayra alamet olmasa bile- tarihî nitelikteydi. Üstelik Trump ve Putin, Trump ve Şi Cinping ikili formatla da görüşmüş, çok olasıdır ki daha alt düzeyde bu stratejik eğilimler doğrultusunda kapsamlı toplantılar yapılmıştı. UCM konusunda malumun ilanı dışında dünyaya verilen diğer üç mesaj da kayda değerdi.
Hepsinin ötesinde üçünün de nükleer bir çatışma riskini ciddiye aldığı anlaşılıyordu. Bizim açımızdan bakıldığında ben bunu Türkiye’nin çıkarlarına hizmet edebilecek, Çin ile Amerika, Rusya ile Amerika arasındaki tansiyonu düşürebilecek, dolayısıyla da bize manevra alanı sağlayabilecek bir buluşma olarak gördüm. BM reformundan ne anladıklarını (henüz) bilmemekle birlikte enerji konusundaki ortak tutumu, fiyatları düşürmeyi içinde barındıran savaşları sona erdirme imasını değerli buldum.
Zaten herhangi bir uzlaşma sınırlı bile olsa çatışmadan, gerilimden, krizden, savaştan medet ummaktan hemen her zaman daha iyi. Ayrıca Ukrayna-Rusya Savaşı, Amerika-İran Savaşı üç büyük devlet uzlaşmasıyla bitirilecekse, Amerika saçma sapan gerekçelerle ona buna ambargo koymaktan imtina edecekse, özellikle de üçüncü taraflara uyguladığı yaptırımları hafifletecekse, petrol ve gaz fiyatları da düşecekse, Türkiye için bu buluşma Yalta’ya benzese de benzemese de önemli…
