İran’da para birimi riyalin hızla değer kaybetmesinin ardından 28 Aralık’ta Tahran Kapalı Çarşı’da başlayan protestolar 13. gününe girerken, gösteriler ülkenin birçok bölgesine yayıldı. Tahran’ın yanı sıra Mazandaran ve Golestan illerinden gelen görüntülerde, eylemcilerin 1979 İslam Devrimi öncesinde iktidarda bulunan Pehlevi hanedanı lehine sloganlar attığı görülüyor. Protestolar sırasında monarşi yanlılarının taşıdığı aslan ve güneş figürlü eski İran bayrağı da dikkat çekiyor.
“YAŞASIN KRAL” SLOGANLARI VE PEHLEVİ ÇAĞRISI
BBC Farsça'da yer alan habere göre, ülkenin batısındaki Lorestan ilinde eylemcilerin Farsça “Yaşasın Kral” sloganları attığı ve 1979 öncesinde kullanılan sembolleri taşıdığı görülüyor.
İran’ın devrik Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu Rıza Pehlevi, protestoların sürdüğü günlerde halka sokağa çıkma çağrısı yaptı. 6 Ocak’ta yayımladığı mesajında Pehlevi, İranlıları iki gün üst üste aynı saatlerde bir araya gelmeye davet ederek şu ifadeleri kullandı:
“Kalabalık toplanmalar, güçlerin geri çekilmesine neden olacak ve dediğinize gelme şansını artıracak. Bu nedenle bu toplanmaları ve yayılmayı sürdürmek önemli. Bu hareketlerden gelen geri bildirimlere göre, bir sonraki çağrıyı açıklayacağım."
SOKAKTAKİ PROTESTOCULAR: FARKLI TALEPLER, ORTAK ÖFKE
BBC, protestolara katılan bazı eylemcilerle de konuştu. Gösterilere katılan bir kadın, Rıza Pehlevi’nin destekçisi olmadığını belirterek, “birlik olmanın her şeyden önemli olduğunu” söyledi. Başka bir genç kadın ise kendisinin ve ailesinin Rıza Pehlevi’yi desteklediğini ve onu “tek çıkış yolu” olarak gördüklerini dile getirdi.
İNTERNET KESİLDİ, GÜVENLİK UYARILARI YAPILDI
8 Ocak akşamı protestoların yoğunlaştığı saatlerde İran’ın birçok kentinde binlerce kişi yürüyüş düzenledi. Kalabalıkların “Diktatöre ölüm” sloganları attığı bildirildi.
İnternet trafiğini izleyen Netblocks, Tahran ve İran’ın diğer bölgelerinde internetin tamamen kesildiğini duyurdu. Güvenlik kaynaklarına yakın Tasnim Haber Ajansı ise “evlerinden slogan atanların tespit edileceği, uyarılacağı ve tutuklanacağı” yönünde bir video yayımladı.
ABD merkezli İnsan Hakları Aktivist Haber Ajansı’na göre, 7 Ocak itibarıyla protestolar 11 şehre ve 31 vilayete yayılmış durumda.
ÇATIŞMALAR VE ÖLÜMLER
Sosyal medyada paylaşılan görüntülerde, eylemcilerle güvenlik güçleri arasında yoğun çatışmalar yaşandığı ve silah seslerinin duyulduğu görülüyor. İran’daki yarı resmi Fars Haber Ajansı, güneybatıdaki Lordegan kentinde silahlı kişilerin saldırısı sonucu iki polisin öldürüldüğünü bildirdi.
İran basını Çarşamba günü bir polis memurunun daha hayatını kaybettiğini aktardı.
İnsan hakları ağı HRANA, protestoların ilk günlerinden bu yana en az 36 kişinin öldüğünü ve en az 2076 kişinin tutuklandığını duyurdu. BBC ise ilk 10 günde 11 ölümü doğrulayabildiğini açıkladı. Resmi kaynaklara göre ise ilk 10 günde en az 27 kişi hayatını kaybetti, 1500’den fazla kişi gözaltına alındı.
YARGIDAN SERT MESAJ, HÜKÜMETTEN AYRIM VURGUSU
7 Ocak’ta konuşan İran Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei, “İslam Cumhuriyeti’ne karşı düşmana yardım edenlere müsamaha gösterilmeyeceğini”
söyledi.
Reuters’a göre Ejei, İsrail ve ABD’yi İran’da iç karışıklık çıkarmakla suçladı.
Öte yandan hükümet yetkilileri son protestolarda “protestocular” ile “isyancılar” arasında ayrım yapılması gerektiğini vurguluyor. AFP’ye konuşan bir hükümet yetkilisi şu ifadeleri kullandı:
“Ateşli silah, bıçak ve pala taşıyan ve polis karakollarına ve askeri tesislere saldıranlar isyancıdır ve protestocuları isyancılardan ayırmalıyız.”
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın yardımcısı ise Pezeşkiyan’ın göstericilere müdahale edilmemesi yönünde talimat verdiğini söyledi.
TRUMP’TAN SERT UYARI, TAHRAN’DAN YANIT
ABD Başkanı Donald Trump, 4 Ocak’ta yaptığı açıklamada, “Geçmişte olduğu gibi insanları öldürmeye başlarlarsa Amerika Birleşik Devletleri'nin çok sert yanıtıyla karşılaşacaklar”
ifadelerini kullandı.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise Trump’ın açıklamasına, “İran’ın iç meseleleri hiçbir yabancı ülkeyi ilgilendirmez” sözleriyle yanıt verdi.
Arakçi, kabine toplantısının ardından yaptığı açıklamada Trump’ın protestoculara verdiği desteği “müdahaleci” olarak nitelendirdi.
HASTANE BASKINI VE ULUSLARARASI TEPKİ
4 Ocak’ta İran polisinin İlam’daki İmam Humeyni Hastanesi’ne baskın düzenlediğine ve içeride biber gazı kullandığına dair görüntüler büyük tepki çekti. Uluslararası Af Örgütü, 6 Ocak’ta yaptığı açıklamada baskını “uluslararası hukukun ihlali” olarak nitelendirdi.
İran Parlamentosu iddiaların araştırıldığını duyururken, Sağlık Bakanı Mohammad Rıza Zaferkendi güvenlik güçlerinin yaralı protestocuları hastanelerden çıkardığı yönündeki iddiaları yalanladı.
EKONOMİK KRİZ DERİNLEŞİYOR
İran hükümeti, hane halklarına aylık yaklaşık 7 dolarlık ödeme yapılacağını açıkladı. Hükümet, bu planın “satın alma gücünü korumayı, enflasyonu kontrol altına almayı ve gıda güvenliğini sağlamayı” amaçladığını belirtti. Ancak ödemenin kaynağı ve etkileri konusunda belirsizlik sürüyor.
İran riyali geçen yıl dolar karşısında değerinin yarısından fazlasını kaybetti. Resmi verilere göre Aralık ayında enflasyon yüzde 42’yi aştı. Ülkede resmi para birimi riyal olsa da günlük kullanımda tümen öne çıkıyor; bir tümen 10 riyale eşit.
KÜRT BÖLGELERİNDEN GREV ÇAĞRISI
Kürt siyasi partileri, Kirmanşah, İlam ve Loristan’daki müdahaleleri kınayan bir açıklama yayımladı. 7 Ocak’ta yapılan açıklamada Kürdistan eyaleti ve İran’ın Kürt bölgelerinde genel grev çağrısı yapıldı.
Altı Kürt kadın örgütü de ortak bildiri yayımlayarak özellikle İlam ve Kirmanşah’ta protestoların şiddetle bastırılmasını kınadı. Farklı cezaevlerinde bulunan bazı Kürt siyasi mahkumların da protestolarla eş zamanlı olarak greve gidecekleri açıklandı.
