Bilim iletişimcisi Çağrı Mert Bakırcı, 12 Kasım 2026 tarihinde Evrim Ağacı platformunda yayınladığı kapsamlı analizde, Rize'deki toplam tarım arazilerinin yüzde 93'ünün tek başına çay üretimine ayrıldığını ve bölgedeki toprakların bilinçsiz gübreleme nedeniyle şiddetli asitleşme yaşadığını açıkladı.
Merhum tarihçi İlber Ortaylı'nın farklı sohbetlerde dile getirdiği Türkiye'nin Rize ve çevresinde çay üretmesinin hata olduğu ve bölgede yeniden mandalina üretimine dönülmesi gerektiği yönündeki görüşleri, tarım bilimi ve ekonomi verileri ışığında değerlendirildi.
İlber Ortaylı'nın geçmişteki değerlendirmeleri şöyle:
"Rize'de çay may olmaz.
Rize'de ne vardı, mandalina vardı.
Dünyanın en güzel mandalinası.
Mandalina yedim, ben hayatımda böyle bir şey yemedim.
Böyle bir mandalina yok, olamaz dedim.
Herif dedi ki 'Var' dedi, 'Nerede varmış' dedim, 'Rize'de' dedi."
Türkiye'de kişi başına düşen yıllık çay tüketimi 3,5 ila 4 kilogram seviyesinde seyrediyor ve bu oran tüketimde ikinci sıradaki İrlanda'nın 1,5 katına, İngiltere'nin ise neredeyse iki katına ulaşıyor.
Asırlık bir gelenek sanılan büyük ölçekli çay üretimi ve tüketimi, Rize'deki ilk büyük fabrikanın 1947 yılında kapılarını açmasıyla başlayan ve bir insan ömrünü dahi bulmayan yakın bir geçmişe dayanıyor.
Tarımda şahlanış masalları anlatılırken dünyanın en pahalı kırmızı etine mahkumuz
OSMANLI'DAN CUMHURİYET'E ÇAYIN KARADENİZ YOLCULUĞU
Çay tarımından önce Doğu Karadeniz'deki haneler; kendi gıda ihtiyaçları için mısır, fasulye ve patates ekerken, nakit gelir için turunçgiller, fındık, ceviz ve kenevir liflerinden dokunan meşhur Rize bezi Feretiko ile karma bir ekonomi yürütüyordu.
Sarp topoğrafya ve yetersiz ulaşım ağının yol açtığı yoksulluk ile gurbetçilik sarmalını kırmak amacıyla 1878 yılında Abdülhamit döneminde Bursa gibi yörelerde ilk ekim denemeleri yapıldı ancak ekolojik uyumsuzluk nedeniyle sonuç alınamadı.
1912 yılında Rize Ziraat Odası Başkanı Hulusi Bey'in Batum'dan getirdiği fidanları bahçesinde yetiştirmesiyle ilk somut adım atılırken, Birinci Dünya Savaşı'nda kahve üretiminin merkezi Yemen vilayetinin kaybedilmesi kalıcı alternatif arayışını hızlandırdı.
Halkalı Ziraat Mektebi Alisi hocalarından Ziraat Mühendisi Ali Rıza Erten, 1917 yılında Kafkasya'da yaptığı incelemelerin ardından 1918 senesinde yayınladığı 'Şimali Şarki Anadolu ve Kafkasya'da Tetkikat-ı Ziraiye' başlıklı raporda Batum ile Rize'nin iklim ve toprak yapısının ikiz kardeş kadar benzediğini ortaya koydu.
Cumhuriyetin ilanının ardından 1924 yılında çıkarılan 407 sayılı kanunla Rize ili ve Borçka kazasında çay ve narenciye yetiştiriciliği yasal teşvik kapsamına alındı ve Zihni Derin öncülüğünde Rize'de 60 dönümlük arazi üzerinde ilk devlet fidanlığı kuruldu.
Köylüye dağıtılan 50 bin fidana rağmen ürünün doğrudan tüketilememesi ve işleme fabrikalarının bulunmaması nedeniyle çiftçinin tereddüt yaşaması üzerine, 1930'ların sonunda Sovyet Gürcistanı'ndan 100 tona yakın çay tohumu getirilerek halka dağıtıldı.
2 Nisan 1940 tarihinde yürürlüğe giren 378 sayılı Çay Kanunu ile ruhsatlı bahçeler yasal zemine oturtulurken, 1947 yılında Rize'de ilk endüstriyel fabrikanın açılması, 1971 yılında Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü'nün (ÇAYKUR) kurulması ve 1984 yılındaki 3092 sayılı kanunla özel sektöre izin verilmesiyle sektör bugünkü yapısına kavuştu.
Karadeniz ikliminde imkansızı başardı: Samsun'da serasız 120 çeşit meyve sebze üretti
İKLİM ŞANSI VE BİYOLOJİK YAŞLANMA SORUNU
Çay bitkisi ideal gelişim için 20 ila 30 derece sıcaklık, yılda 1400 ila 2000 milimetre yağış ve pH değeri 4,5 ila 5,5 aralığında kalan asitli topraklara ihtiyaç duyuyor.
Rize yılda ortalama 2200 ila 2300 milimetre, Artvin'in Hopa ilçesi ise yaklaşık 2420 milimetre yağış alarak bu sınırın üzerine çıkarken, kıyı şeridinden batıya gidildikçe yıllık yağış miktarı Trabzon kıyılarında 830 milimetreye, Giresun'da ise 1290 milimetreye geriliyor.
Kıyıya paralel uzanan Kaçkar ve Karçal dağlarının nem yüklü hava kütlelerini yükseltip yağışa dönüştürmesi sayesinde Rize ve Hopa koridorunda yüksek verim elde edilirken, Trabzon ve Giresun'da üretim yalnızca yerel yağış alan nemli vadilerde tutunabiliyor.
Türkiye'deki çay bahçelerinin dünyanın en kuzey enlemlerindeki üretim kuşaklarından birinde yer alması, kış soğukları sayesinde tropikal bölgelerdeki zararlı böcek ve mantarların çoğalmasını doğal yoldan önlüyor.
Sık dikim tekniğinin de etkisiyle 2024 verilerine göre, dönüm başına ortalama yaş çay verimi Türkiye genelinde 1745 kilograma, Trabzon'da 1604 kilograma ve Giresun'da 1834 kilograma ulaşıyor.
Ancak 1930'ların sonu ve 1940'larda dikilen tohum kökenli bahçelerin bir asra yaklaşması biyolojik yaşlanmaya yol açarken, onlarca yıldır süren bilinçsiz gübreleme toprak asiditesini ideal aralığın dışına çıkararak verim ve kalite kaybını tetikliyor.
Fıstık tarlasında safran hasadı yaptı, geliri 10 kat arttı
ÜRETİCİ EMEĞİ KARŞILIĞINI ALAMIYOR
Ülke genelinde 49'u ÇAYKUR'a ait olmak üzere toplam 187 yaş çay fabrikası günlük 19 bin ton işleme kapasitesiyle faaliyet gösteriyor ve ÇAYKUR üretilen yaş yaprağın yüzde 55 ila 60'ını tek başına satın alıyor.
Kurum 2025 yılında üreticiden 823 bin ton yaş çay alımı gerçekleştirirken, 2025 yılında kilogramı 25,44 TL olan yaş çay alım fiyatı 2026 yılında 35 TL seviyesine yükseltildi.
2024 yılında 810 bin dönüm alandan 300 bin ton civarında kuru çay üretilmesine karşın ihracat 5 bin 400 ton ile üretimin yüzde 2'sinin altında kaldı ve aynı dönemde yaklaşık 16 bin ton kuru çay ithal edildi.
2022-2023 yıllarında Trabzon'daki 99 çay üreticisiyle yapılan saha çalışması; aile emeği, arazi kira bedeli ve sermaye faizi gibi örtük maliyetler hesaba katıldığında ortalama net kârın negatif olduğunu ve yükün büyük bölümünü ücretsiz çalışan kadınların omuzladığını gösterdi.
Bölgedeki yaklaşık 209 bin üreticinin yüzde 75'inin 5 dönümden daha küçük arazilere sahip olması nedeniyle çay, haneler için ana geçim kaynağından ziyade mutfak masraflarını ve borç taksitlerini karşılayan bir ek gelir niteliği taşıyor.
Erciyes'in eteklerinde 'kırmızı altın' mesaisi başladı: Kilosu 100 TL'ye kadar alıcı buluyor
BİLİMSEL ÇÖZÜM MEKANSAL ÇEŞİTLENDİRME
Yaş çay yaprağının toplandıktan sonra hızla bozulması ve bölgede 187 fabrikalık devasa bir alım ağı bulunması, üreticilerin alternatif ürünlere geçişini zorlaştırıyor.
Mevcut alternatif ürünlerin karşılaştırmalı durumu ve engelleyici faktörler şöyle:
— Fındık: Dönüm başına 80 ila 90 kilogram olan geleneksel verim ve 250 TL civarındaki alım fiyatıyla dönüm başına 20 ila 23 bin TL ciro sağlarken, çayda aynı ciro 56 ila 64 bin TL bandında seyrediyor.
— Kivi: Olgun bahçelerde dönüm başına 2,5 ila 3 ton verim sunmasına rağmen telli terbiye sistemi, yaz sulaması, soğuk hava deposu ve tam verim için 7 yıllık bekleme süresi gerektiriyor.
— Mavi Yemiş ve Aronya: Asidik topraklara mükemmel uyum sağlamasına karşın Rize'de 500 dönümü zor geçen ekim alanı, dar pazar hacmi ve soğuk zincir yetersizliği nedeniyle kitlesel ikame yaratamıyor.
— Satsuma Mandalinası: Soğuğa dirençli yapısı ve yüksek ihracat potansiyeline rağmen aşırı asitlenmiş toprak yapısı ve fidanların hassasiyeti nedeniyle ani dönüşüme imkan tanımıyor.
Çağrı Mert Bakırcı, çayı tamamen terk etmek yerine her yamacın ve vadinin mikro iklimine göre planlanan 'mekansal çeşitlendirme' stratejisinin uygulanması gerektiğini belirtti.
Bilim iletişimcisi, Doğu Karadeniz tarımı için şu yol haritasını sundu:
— Rize-Hopa hattı: Yağışın bol ve ulaşımın uygun olduğu bu koridordaki yaşlı çay bahçeleri yüksek verimli klonal fidanlarla yenilenmeli ve toprak ıslahı yapılmalı.
— Alt teraslar ve batı yamaçları: Ulaşımı kolay bölgelerde soğuk hava deposu ile pazar lojistiği kurularak kivi, mavi yemiş, narenciye ve modernize edilmiş fındık bahçelerine kademeli geçiş sağlanmalı.
— En dik yamaçlar: Erozyon ve heyelan riski yüksek araziler orman ağaçlarıyla pekiştirilerek tarımsal ormancılık ve arıcılık faaliyetlerine ayrılmalı.
— Kırsal turizm: Tarımın birebir ikamesi olarak değil, hane gelirini destekleyen tamamlayıcı bir yan gelir modeli olarak kurgulanmalı.
Çağrı Mert Bakırcı, konuya ilişkin değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı:
"Buralardaki halka bilimi sevdirmek için neler yapıyoruz, rasyonel düşünceyi, deneysel metodu anlatmak için nasıl bir çaba sarf ediyoruz, modern bilimin ve teknolojinin bulgularını buralara ne kadar götürüyoruz; şapkayı önümüze koyup bu sorulara cevap vermemiz gerek.
Yani çayı öyle oturduğunuz yerden sadece yudumlamak yetmiyor, eğer ki çayda ısrar edeceksek ona hükmedebilmemiz şart."
Bu plansızlıkla Türk tarımı kâr eder mi sanıyorsunuz! Gurbetçinin gözünden tarımın acı özeti
