İran, petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz taşımacılığı açısından kritik önemdeki Hürmüz Boğazı’nda Avrupa ülkelerinin mayın temizleme faaliyetlerine katılmasına izin vermeyi değerlendiriyor. Bloomberg’in konuya yakın diplomatlara dayandırdığı haberine göre Tahran yönetimi, bugüne kadar yabancı ülkelerin mayın temizleme çalışmalarına katılmasına açık biçimde karşı çıkmasına rağmen son haftalardaki kapalı görüşmelerde bu tutumunu yumuşattı.
İran Dışişleri Bakanlığı ise konuya ilişkin yorum talebine ilk aşamada cevap vermedi.
DENİZ TAŞIMACILIĞI İÇİN ÜÇÜNCÜ TARAF GÜVENCESİ
Olası Avrupa misyonunun, beş aydan uzun süredir devam eden askerî çatışmaların ardından denizcilik ve sigorta şirketlerine boğazın güvenli olduğuna ilişkin bağımsız bir güvence sağlaması bekleniyor.
Hürmüz’de güvenli geçişin yeniden başlaması, enerji sevkiyatlarının normale dönmesinin yanı sıra ABD ile İran arasındaki daha kapsamlı diplomatik görüşmelerin de önünü açabilir.
Katar ve ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, salı günü Hürmüz Boğazı’yla bağlantılı bir anlaşmanın yakın olduğunu açıklamıştı. Boğazın yönetimi, aylardır taraflar arasında çözülemeyen temel anlaşmazlıklardan biri olmaya devam ediyor.
AVRUPA MİSYONU İÇİN ÜÇ ŞART
Bloomberg’e konuşan kaynaklara göre Avrupa ülkelerinin mayın temizleme çalışmalarına katılabilmesi için üç temel koşul bulunuyor:
İran’ın görev yapacak donanma gemilerine güvenlik garantisi vermesi, ateşkesin kalıcı olduğunun ortaya çıkması ve İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun plana onay vermesi gerekiyor.
Kaynaklar, bütün bu koşullar sağlansa bile planın hayata geçeceğine ilişkin kesin bir güvence bulunmadığını belirtti.
DEVRİM MUHAFIZLARI İÇİNDE İTİRAZ VAR
İran yönetimi içinde konuya ilişkin görüş ayrılıkları bulunduğu bildirildi.
Devrim Muhafızları’nın bazı üyeleri, deniz mayınlarının başka ülkeler tarafından değil yalnızca İran tarafından etkisiz hale getirilmesi gerektiğini savunuyor.
Devrim Muhafızları, savaş süresince Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemilere yönelik saldırıların yürütülmesinde belirleyici rol oynadı. Bu nedenle olası bir Avrupa misyonunun kurumun onayı olmadan hayata geçirilmesinin mümkün olmadığı belirtiliyor.
BOĞAZIN YÖNETİMİ KONUSUNDA UZLAŞMA YOK
Mayın temizleme faaliyetleri konusunda ilerleme sağlansa bile Hürmüz Boğazı’nın savaş sonrasındaki yönetimi temel anlaşmazlık başlığı olmayı sürdürüyor.
İran, boğaz üzerindeki kontrolün kendisinde olmasını ve geçiş yapan gemilerden ücret alınmasını talep ediyor. ABD ise Tahran’ın boğazın yönetimini ve ücretlendirme sistemini kontrol etmesine kesin biçimde karşı çıkıyor.
Bu nedenle mayınların temizlenmesi, deniz trafiğinin başlaması için teknik bir çözüm sağlayabilir ancak boğazın uzun vadeli statüsüne ilişkin siyasi anlaşmazlığı ortadan kaldırmayabilir.
TRUMP’TAN “SON ŞANS” TEHDİDİ
ABD Başkanı Donald Trump, pazartesi günü İran’ın anlaşma sağlamak için “son bir şansı” bulunduğunu söylemiş, uzlaşmaya varılamaması halinde hava saldırılarının yeniden başlatılabileceği tehdidinde bulunmuştu.
Olası anlaşmanın, İran ile boğazın güney kıyısını kontrol eden Umman arasındaki görüşmelerin sonucuna bağlı olduğu belirtiliyor.
Katar yönetimi de Washington ile Tahran arasındaki müzakereleri yeniden başlatmaya yönelik bir taslak metnin hazırlandığını ve taraflar arasında dolaşıma sokulduğunu açıkladı. Taslağın, gerilimi kısa vadede azaltmayı amaçladığı kaydedildi.
YENİ MERKEZÎ KORİDOR MAYINLI OLABİLİR
İran ile Umman arasındaki görüşmelerde Hürmüz Boğazı’nın merkezinden geçen yeni bir deniz koridoru oluşturulması üzerinde duruluyor.
Ancak kaynaklara göre planlanan bu güzergâhın mayınlanmış olabileceği değerlendiriliyor. Bu nedenle koridor üzerinde anlaşma sağlansa bile geçişlerin başlayabilmesi için bölgede kapsamlı mayın temizleme çalışması yapılması gerekecek.
ABD’nin de enerji sevkiyatlarını yeniden başlatabilmek amacıyla müttefiklerinden boğazın güvenli olduğuna ilişkin teyit istediği bildirildi.
İNGİLTERE VE FRANSA’YA KONFERANS ÇAĞRISI
ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth’in İngiltere ve Fransa’ya, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığı konusunda uluslararası bir konferansa ev sahipliği yapmaları için baskı yaptığı belirtildi.
Ancak toplantının yeni bir ateşkes sağlanmadan ve ateşkesin kalıcı olduğu görülmeden düzenlenmesi beklenmiyor.
Avrupalı ülkelerin, ABD’nin saldırılarına destek veriyormuş gibi görünmekten çekindikleri için Washington’ın talebine mesafeli yaklaştıkları aktarıldı.
ABD’nin Avrupa öncülüğündeki mayın temizleme girişimine destek vermesi de Trump yönetiminin önceki tutumuna kıyasla bir değişiklik olarak değerlendirildi. Trump daha önce Avrupa’nın sağlayabileceği desteği küçümseyen açıklamalarda bulunmuştu.
TAHRAN DAHA ÖNCE KESİN BİR DİLLE REDDETMİŞTİ
İran yönetimi daha önce Avrupa ülkelerinin Hürmüz Boğazı’ndaki mayın temizleme faaliyetlerine katılmasına kesin biçimde karşı çıkmıştı.
İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un boğazdaki mayınların temizlenmesi için çalışacaklarını açıklamasının ardından haziran ayında şu ifadeleri kullanmıştı:
“Mayın temizleme faaliyetleri yalnızca İran tarafından yürütülür. Başka hiçbir ülke bu çalışmaya katılamaz.”
Tahran’ın kapalı görüşmelerde bu tutumunu değiştirmeye başlaması, savaşın sona erdirilmesi ve enerji sevkiyatlarının yeniden başlatılması için verilen en önemli tavizlerden biri olabilir. Ancak İran içindeki görüş ayrılıkları, Devrim Muhafızları’nın onayının gerekliliği ve boğazın yönetimine ilişkin anlaşmazlıklar nedeniyle sürecin sonucu henüz belirsizliğini koruyor.
