Eski Hazine Müsteşarı ekonomist Mahfi Eğilmez, “Türkiye’de Fiyat Algısı Neden Bozuldu?” başlıklı yazısında, son yıllarda Türkiye’de yalnızca fiyatların değil, tüketicilerin fiyatları değerlendirme biçiminin de değiştiğini belirtti. Yüksek enflasyonun fiyat algısını aşındırdığını vurgulayan Eğilmez, tüketicilerin artık bir ürünün gerçek değerini belirlemekte zorlandığını ifade etti.
“YALNIZCA FİYATLAR DEĞİL, FİYATLARI DEĞERLENDİRME BİÇİMİMİZ DE DEĞİŞTİ”
Yazısına son yıllarda alışveriş yapan birçok kişinin aklındaki ortak soruya dikkat çekerek başlayan Eğilmez, market raflarından restoran menülerine, kiralardan otomobil ilanlarına kadar görülen fiyatların artık tek başına anlam ifade etmediğini belirtti.
Eğilmez, “Son yıllarda Türkiye’de alışveriş yapan hemen herkesin aklından benzer bir soru geçiyor: ‘Bu ürün gerçekten bu kadar eder mi?’… Çünkü yalnızca fiyatlar değil, fiyatları değerlendirme biçimimiz de değişti.” ifadelerini kullandı.
REFERANS FİYAT NEDEN BELİRSİZLEŞTİ?
Fiyat algısının, bir ürün veya hizmet için ödenmesi gereken makul fiyatın insanların zihninde oluşan karşılığı olduğunu belirten Eğilmez, bu algının geçmiş deneyimler, gelir düzeyi, benzer ürünlerin fiyatları ve ekonomik koşullarla şekillendiğini söyledi.
Davranışsal ekonomi literatüründeki “referans fiyat” kavramına değinen Eğilmez, “İnsanlar çoğu zaman fiyatları mutlak değerleriyle değil, zihinlerindeki bu referans fiyatıyla karşılaştırarak değerlendirir.” dedi.
Ancak bu referansın özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde hızla değiştiğini belirten Eğilmez, “Özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde fiyatlar hızla değiştikçe tüketicilerin zihnindeki bu referans fiyatı sürekli değişime uğrar. Bunun sonucunda tüketicilerin zihnindeki referans fiyat giderek belirsizleşir.” değerlendirmesinde bulundu.
“FAİZ İNDİRİMLERİNİN YARATTIĞI HIZLI ENFLASYON ARTIŞI”
Türkiye’deki sürece de değinen Eğilmez, yüksek enflasyonun fiyat algısındaki bozulmanın en belirgin örneği olduğunu ifade etti:
T"ürkiye'de son yıllarda yaşanan yüksek enflasyon bunun en belirgin örneklerinden biri oldu. Özellikle 2021 Eylül ayında başlayan faiz indirimlerinin yarattığı hızlı enflasyon artışı fiyat algısının bozulmasında büyük rol oynadı. Bir zamanlar 100 lirayla marketten dolu bir poşetle çıkılabilirken, bugün aynı parayla yalnızca birkaç temel ürünü almak mümkün olabiliyor. Süt, peynir, yumurta, domates ve soğan gibi günlük tüketim ürünlerinin fiyatları kısa aralıklarla değiştiği için tüketiciler artık "Bu ürünün normal fiyatı ne olmalı?" sorusuna net bir cevap vermekte zorlanıyor."
RESTORAN, KONUT VE OTOMOBİL ÖRNEĞİ
Fiyat algısındaki değişimin yalnızca marketlerle sınırlı olmadığını belirten Eğilmez, restoran, konut ve otomobil piyasalarında da benzer durumun yaşandığını kaydetti.
“Böyle bir ortamda insanlar, bir ürünün pahalı mı yoksa makul fiyatlı mı olduğunu değerlendirmekten çok, bütçelerinin o ürüne yetip yetmediğine odaklanıyor.” diyen Eğilmez, farklı satış noktalarındaki büyük fiyat farklılıklarının da tüketicilerin zihnindeki referans fiyatı zayıflattığını ifade etti.
“GERÇEK FİYAT HANGİSİ?”
Aynı ürünün farklı mağazalarda çok farklı fiyatlarla satılmasının tüketiciler açısından yeni bir belirsizlik oluşturduğunu belirten Eğilmez, “Bir markette belirli bir fiyata satılan bir litre zeytinyağının başka bir markette çok daha yüksek bir fiyatla satılması, tüketicinin ‘Gerçek fiyat hangisi?’ sorusunu sormasına yol açar.” ifadelerini kullandı.
Ekonomik beklentilerin de fiyatlama davranışını etkilediğini kaydeden Eğilmez, “İnsanlar ‘Nasıl olsa gelecek ay daha pahalı olacak.’ düşüncesine kapıldığında, bugün yüksek görünen fiyatlar zamanla normalleşmeye başlar.” değerlendirmesini yaptı.
“EKONOMİYE DUYULAN GÜVEN DE ETKİLENİYOR”
Fiyat algısındaki bozulmanın yalnızca alışveriş davranışlarını değil, ekonomiye duyulan güveni de etkilediğini vurgulayan Eğilmez, “Sağlıklı işleyen ekonomilerde önemli olan yalnızca fiyatların düşük olması değildir; fiyatların istikrarlı, anlaşılabilir ve güvenilir olması da en az bunun kadar önem taşır.” dedi.
Bugün tüketicilerin fiyat etiketlerine farklı bir gözle baktığını belirten Eğilmez, “Bugün Türkiye’de birçok kişi bir ürünün fiyatını gördüğünde ilk olarak ‘Pahalı mı?’ diye sormuyor. Bunun yerine ‘Başka yerde daha ucuzu var mı?’ ya da ‘Gelecek ay daha da artar mı?’ diye düşünüyor.” ifadeleriyle fiyat algısındaki değişime dikkat çekti.
Yazısını çözüm önerileriyle tamamlayan Eğilmez, fiyat algısının kısa sürede yeniden oluşmayacağını belirterek, “Bunun için yalnızca enflasyonun düşmesi yeterli değildir. Fiyat istikrarının kalıcı hâle gelmesi, ekonomik güvenin yeniden oluşturulması ve öngörülebilir politikaların uzun süre korunması gerekir.” değerlendirmesinde bulundu.
