Ekonominin lokomotifi konumundaki Türk imalât sanayisi, iç pazardaki sıkılaşma politikaları ile küresel jeopolitik baskıların kıskacında kalarak eylül ayında ciddi bir daralma sinyali verdi.
İstanbul Sanayi Odası (İSO) tarafından kamuoyuna duyurulan ve sektörün nabzını tutan Türkiye Sektörel Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI), 2026 Eylül ayında 47,9 seviyesine gerileyerek üretim cephesindeki krizin boyutunu ortaya koydu.
İmalât sanayisinin 10 ana alt sektöründe faaliyet gösteren yaklaşık 800 şirketin satın alma yöneticileriyle gerçekleştirilen araştırma, talepsizlik ve artan maliyetler nedeniyle piyasada çarkların dönmesinin zorlaştığını belgeledi.
Uzmanlar, açıklanan son tablonun sanayiden başlayarak tüm piyasayı etkisi altına alabilecek bir stagflasyon, yani durgunluk içinde yüksek enflasyon ortamına işaret ettiği uyarısında bulunuyor.
EŞİK DEĞER 9 AYDIR AŞILAMIYOR
Dünya gazetesinden Naki Bakır'ın haberine göre, mevsim etkilerinden arındırılmış endeksin 50 seviyesinin altında kalması sektördeki küçülmeyi tescilliyor.
Sanayinin genel performansını özetleyen manşet PMI, geride kalan 9 ayın hiçbirinde büyüme eşiğini aşamadı.
Yıl içinde en sert kırılma, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile İran arasındaki gerilimlerin dünya piyasalarını sarstığı nisan ayında 45,7 puan ile yaşandı.
Yılın en yüksek seviyesi ise mayıs ayında 49,8 olarak kayıtlara geçti.
Yıl boyunca daralma bandından çıkamayan sanayi çarkları, eylül ayında da bu olumsuz eğilimi sürdürdü.
Yerli telefon imalâtında dev kriz: Son 3 ayda 4 üretici kepenk indirdi
MÜŞTERİ YOK AMA ZAMLAR 4 AYIN ZİRVESİNDE
Tesislerin kapısına kilit vurduracak seviyeye varan talep yetersizliğine rağmen, fiyat artışları hız kesmeden devam ediyor.
Başta ana metal sanayisi ile kara ve deniz taşıtları olmak üzere imalâtçıların girdi maliyetleri ve nihai satış fiyatlarındaki yükseliş son 4 ayın en yüksek seviyesine çıktı.
Küresel jeopolitik risklerin körüklediği lojistik ve enerji faturalarını karşılayamayan üreticiler, müşteri bulmakta zorlansalar bile zam yoluna gitmek zorunda kaldı.
Ekonomi uzmanları bu tabloyu, "Sanayiden başlayıp tüm ekonomiye yayılacak arz kaynaklı bir stagflasyon kapanı" şeklinde tarif ediyor.
Normal koşullarda iç talep çekildiğinde fiyat artış hızının düşmesi gerekirken, son 9 aylık karne bu mekanizmanın tamamen kırıldığını gösteriyor.
İSTİHDAMDA SON YILLARIN EN BÜYÜK KAYBI YAŞANDI
Üretim sahasındaki darboğaz, işletmelerin sınırlarını aşarak doğrudan iş gücü piyasasına ve istihdama yansıdı.
Yılın ilk aylarında büyüme kaydeden fakat nisan ayından itibaren 50 bareminin altında kalan tekstil ürünleri sektörü, sipariş kaybı nedeniyle iş gücü kaybında son 10 ayın en sert düşüşünü eylülde yaşadı.
Benzer bir daralma yaşayan ağaç ve kağıt ürünleri sektörü de Mayıs 2020 tarihinden bu yana görülen en yüksek oranlı işten çıkarmalara sahne oldu.
Maliyet ile talepsizlik arasında sıkışan fabrikaların tensikata yönelmesi, harcanabilir hanehalkı gelirini eritirken işsizlik tehlikesini büyütüyor.
Uzmanlar, geliri azalan geniş kitlelerin tüketimi durdurmasının dahi fiyatları aşağı çekmeye yetmeyeceğini, piyasanın hem işsizlikle hem de fiyat artışlarıyla baş başa kalacağını kaydediyor.
Başvuru sayısı her ay yükseliyor: 2,3 milyon kişi İŞKUR'a adını yazdırdı
VATANDAŞIN BÜTÇESİ YALNIZCA GIDAYA YETTİ
Eylül ayı raporunun en çarpıcı bulgusunu, incelenen 10 temel sektörden 9'u gerilerken yalnızca gıda ürünlerinin 51,5 puan ile büyümesi oluşturdu.
Ocakta 50,8 ve şubatta 52,9 ile canlanan, mart ayıyla birlikte düşüşe geçerek temmuzda 45,7 ile dip seviyeyi gören gıda sektörü, eylüldeki sert toparlanmayla imalâtı tek başına sırtladı.
Bu veri, vatandaşların giyim, mobilya, otomotiv ve elektronik gibi harcamalardan tamamen elini çekip bütçesini sadece yaşamsal gıda ihtiyaçlarına tahsis ettiğini belgeliyor.
Piyasa analistleri, bir ekonomide canlılığın yalnızca gıda sektörüne sıkışmasının, 9 sanayi kolunda ise küçülme yaşanmasının sağlıklı bir büyüme ve talep dinamizmi sayılamayacağını ifade ediyor.
İMALÂT ÇÖKERSE DİĞER SEKTÖRLER DE PEŞİNDEN GİDER
İmalât sanayisi, Türkiye ekonomisinin dengesini belirleyen domino taşlarının en başında yer alıyor.
Üretim ve istihdamdaki bu geri çekilme ile maliyet baskısının yarattığı zorunlu fiyat artışları; hizmetler, perakende ve finans alanlarını da içine alacak geniş çaplı bir tıkanmanın habercisi kabul ediliyor.
Uzmanlar mevcut tabloyu özetlerken, "Ekonomi yönetiminin sadece talep baskılamaya odaklanan dezenflasyon programını, sanayideki bu arz ve maliyet kilitlenmesini çözecek yapısal reformlarla desteklemesi son zorunluluk haline geldi" görüşünü savunuyor.
Üretim kanallarını açmayan politikaların, genel ekonomik krizi daha da tırmandıracağı uyarısı yapılıyor.
Türk ekonomisi yüzde 2,5 büyüdü ama sanayideki daralma endişe verici
ACİL ADIMLAR İÇİN 4 MADDELİK REFORM ÇAĞRISI
Sanayideki maliyet krizini aşmak ve stagflasyon tehdidini bertaraf etmek amacıyla ekonomi çevreleri acil yapısal reform adımlarını gündeme taşıdı.
Bu kapsamda öne çıkan 4 stratejik öneri şunları içeriyor:
1) Fabrikaların en büyük gider kalemi olan elektrik ve doğalgaz tarifelerinde, özellikle ara malı üreten temel lokomotif sektörlere yönelik dönemsel enerji sübvansiyonları ile vergi indirimleri uygulanmalı.
2) Jeopolitik gerilimlerin tırmandırdığı nakliye maliyetlerine karşı, organize sanayi bölgelerinin limanlar ile demiryolu hatlarına entegrasyonu hızlandırılmalı ve yerli lojistik ağları güçlendirilmeli.
3) İstihdam şokuyla sarsılan tekstil ve giyim sektörlerinde kitlesel işten çıkarmaları önlemek adına Sosyal Sigortalar Kurumu (SGK) prim destekleri artırılmalı, iş veren üzerindeki kamusal yük hafifletilmeli.
4) İthalata ve döviz kurlarına bağımlı olunan kritik hammadde ile kimyasal ürünlerin yurt içinde üretilmesi amacıyla nokta atışı yatırım teşvikleri ve uzun vadeli selektif kredi modelleri devreye alınmalı.
10 ALT SEKTÖRÜN 9 AYLIK PERFORMANS KARNESİ
Yılın ilk 9 aylık döneminde sanayinin alt kollarında gerçekleşen seyir, sektörlerin karşı karşıya kaldığı baskıyı sergiliyor:
Gıda Ürünleri: Mart ile ağustos arasındaki 6 aylık yavaşlamanın ardından eylülde güçlü bir çıkış yakalayarak büyümeye geçen tek alt kol oldu.
Kara ve Deniz Taşıtları: Marttaki 42,2 puanlık dip seviyenin ardından toparlanma çabasına girdi ancak yıl boyunca 50 eşiğini aşamadı; yeni siparişlerdeki daralma eğilimi 34. ayına ulaştı.
Elektrikli ve Elektronik Ürünler: Yıla güçlü bir başlangıç yapıp temmuzda ivme kazandı fakat son 2 aydır ihracat kanallarındaki kayıplar nedeniyle küçülmeye geçti.
Makine ve Metal Ürünler: 9 ayın hiçbirinde 50 sınırını aşamayarak aralıksız daralan en kırılgan alanlar arasında yer aldı.
Tekstil Ürünleri: Ocak ayındaki artışın ardından sürekli geriledi ve eylülde son 10 ayın en sert istihdam daralmasını yaşadı.
Giyim ve Deri Ürünleri: Temmuz ayında 54,2 puana tırmanarak zirveye çıksa da sonraki 2 ayda hızla gerileyerek eylülü küçülmeyle kapattı.
Metalik Olmayan Mineral Ürünler: Yıl boyunca zayıf bir grafik çizdi; temmuzda yakaladığı 50,3 puanlık toparlanmanın ardından son 2 ayda yeniden sert daralma trendine girdi.
Ağaç ve Kağıt Ürünleri: Eylülde siparişlerin en fazla gerilediği sektör oldu ve istihdam tarafında Mayıs 2020'den bu yana en büyük kaybı kaydetti.
Ana Metal Sanayisi: 9 ay boyunca 44 ile 47 puan bandında sıkışıp büyüme yakalayamadı; eylülde mamullerine en hızlı zam yapmak zorunda kalan sektör oldu.
Kimyasal, Plastik ve Kauçuk: Yıla 52,8 puanla oldukça güçlü başladı ve haziranda 51,2 seviyesine ulaştı; fakat son 2 ayda sert düşüş göstererek en alt seviyeye indi.
Kimsenin konuşamadığı dev çöküş: Yüzlerce fabrika Mısır'a taşındı, yüz binlerce işçi işsiz kaldı
