Üsküdar Üniversitesi Öğretim Görevlisi olan felsefeci Prof. Dr. İbrahim Özdemir, Türkiye’yi sarsan fon furgununu ahlak felsefesi üzerinden yazdı. Türkiye Sigarta’ya ait paraların batık fonlara yatırılmasını Ahlak felsefecisi William K. Frankena’nın ‘Etik’ kitabındaki Sokrates’in hücresinde idamı beklerken etrafındakilerin yaptığı ‘rüşvet verelim seni kurtaralım’ tekliflerini reddetmesiyle değerlendirdi.
HUKUKİ DOSYA, AHLAKİ SORU
ıldıray Oğur, Karar’daki yazısında (24.10.2026) Türkiye Sigorta’nın eski genel müdürü Taha Çakmak hakkındaki soruşturmayı bir bireysel suç dosyası olarak değil, bir ilişkiler ağının görünür hâle gelmesi olarak okuyor.
Savcılık bilgi notuna dayanan iddialara göre, kamu kontrolündeki bir sigorta şirketinin mevduatları belirli fonlara yönlendirilmiş; karşılığında hem kişisel menfaat hem de belirli bir hisseye yatırım yapma şartı getirilmiştir. Oğur, bu tabloyu eski düzenleyicilerin çocuklarının yönetim kurullarında yer aldığı şirketlerle ilişkilendiriyor.
Baştan belirtmek gerekir: Bunlar henüz iddiadır ve masumiyet karinesi herkes için geçerlidir. Oğur da belgelenmiş bir bağlantı olmadığını açıkça belirtiyor.
Ancak hukukun “suç var mı?” sorusundan önce ahlakın sorduğu bir başka soru vardır: Böyle bir düzen nasıl mümkün oldu ve içinde yer alanlar hangi ilkeleri çiğnemiş ya da askıya almış olabilir?
Tam da burada sosyolog Mücaid Bilici’nin hepimizi düşünmeye davet eden tespitleri:
‘Bugün Türkiye’de İslam adına büyük bir kayıp yaşanıyor. İnsanlığın onurunu vikaye eden bir din, faiz-borsa-fon vurgunları ile zenginliklerine zenginlik katmak isteyen sözde dindar insanların ahlaksızlıkları ile hançerleniyor.’
Oğur’un “1 milyon dolarlık sorusunu” Sokrates örneği üzerine çapalamaya çalışalım.
RÜŞVETİ REDDEDEN FİLOZOF
Ahlak felsefecisi William K. Frankena’nın ahlak felsefesine giriş kitabı Etik, Platon’un Kriton diyaloğuyla başlar. Haksız yere ölüme mahkûm edilen ve hücresinde infazını bekleyen Sokrates’e talebeleri ve dostları kaçış imkânı sunar; gereken rüşveti verebileceklerini, kimsenin başının belaya girmeyeceğini söylerler.
Sokrates, bu teklifi tereddüt etmeden reddeder.
Ahlak felsefesinin kurucu sahnesinde rüşvet, el altında duran kolay bir imkândır ve felsefenin babası sayılan kişinin hayatını kurtaracaktır.
Hem ailesi hem talebeleri bu sonuçtan memnun olacak, üstatlarıyla daha uzun yaşama imkânı elde edeceklerdir.
Sokrates’in daha uzun yaşamasını sağlayacak bu imkâna tereddüt etmeden “hayır” der. Felsefenin doğduğu yer, bu “hayır”ın gerekçesinin tartışıldığı ve verildiği süreçtir.
Frankena’nın aktarımına göre Sokrates öncelikle ahlakın yöntemini belirler:
Karar duygulara bırakılmamalı, olgular olduğu gibi görülmeli; insanların genel kanaati ölçüt alınmamalıdır. Bunun nedeni de insanların yanılabilir olmasıdır. Bundan dolayı asla ahlaken yanlış olan şey yapılmamalıdır.
Kendimize sormamız gereken tek şey, önerilen şeyin doğru mu yoksa yanlış mı olduğudur; başımıza ne geleceği ya da başkalarının ne düşüneceği değil. (Frankena, 2007:16).
Bilici’nin ‘İstibdada bir mazeret bulunabilir. Demokrasi her mevsimde yetişmeyebilir. Ama hırsızlık ‘hırsızlık ve ahlaksızlığının bir mazereti yoktur’ dediği şey tam da budur.
ÜÇ İLKE, BİR TASIM
Sokrates’in gerekçesi üç genel ilkeye dayanır:
Kimseye zarar vermemek, verilen sözü tutmak ve ebeveynlere, öğretmenlere saygı göstermek. Frankena bunu Aristoteles’in “pratik tasım” dediği yapı içinde açıklar: Genel bir ilke ile olgusal bir öncül birleşir ve tekil bir sonuç doğar (2007: 17).
Aynı yapıyı fon dosyasına uyguladığımızda tablo daha berraklaşır.
Zarar vermeme. Sokrates, kaçışının yasaları önemsizleştirerek devlete zarar vereceğini söyler. Kamuya ait bir sigorta şirketinin parası, milyonlarca vatandaşın birikimi ve geleceğiyle ilişkilidir. Bu paranın kişisel menfaat karşılığında yönlendirildiği iddiası doğruysa, zarar yalnızca bir bilançoda değil, kurumlara duyulan güvende de ortaya çıkar. Güvenin aşınmasının ölçülmesi en zor, onarılması ise en uzun süren zarardır.
Sözü tutmak. Sokrates için devlette yaşamayı seçmek, yasalara uymayı zımnen taahhüt etmek demektir. Kamu görevini ve düzenleyici yetkiyi kabul eden kişi, bu taahhüdü açıkça vermiştir. İslam ahlak düşüncesi bu ilişkiyi “emanet” kavramıyla ifade eder: Kur’an’ın emanetlerin ehline verilmesini ve adaletle hükmedilmesini emreden ayeti (Nisâ 4:58), başkasının malını yöneten herkes için temel bir ölçüttür. Kamu fonunu yöneten, kendisine ait olmayan bir emaneti taşır.
Ödevler çatışması. Frankena, ahlaki sorunların çoğunun ilkelerin farklı yönlere çekildiği durumlarda ortaya çıktığını ve Sokrates’in bunu hangi ödevin öncelikli olduğunu tartarak çözdüğünü vurgular (2007: 18).
Oğur’un çizdiği ağda görünen çatışma tam da budur: bir yanda kamuya karşı ödev, öte yanda eski meslektaşlara, çevreye ve aileye sadakat. Sadakat kendi başına bir erdemdir; fakat kamusal ödevin önüne geçtiği anda kayırmacılığa dönüşür. Düzenleyicinin izin verdiği bir grupla oğlunun yönetiminde bulunduğu şirketin ortaklık kurması, tek başına suç kanıtı olmasa bile, Frankena’nın adalet ilkesinin gerektirdiği eşit muamele açısından ciddi bir “görünürde çıkar çatışması” oluşturur.
“HERKES YAPIYOR” SAVUNMASI
Oğur’un en çarpıcı tespiti, bu yapının yıllarca “herkesin gözü önünde” işlemiş olmasıdır. Sokrates’in ikinci yöntem ilkesi burada önem kazanır:
Bir uygulamanın yaygınlığı onun doğruluğunu göstermez.
Finans dünyasında akrabalık ve tanışıklık ağları “işlerin böyle yürüdüğü” gerekçesiyle olağanlaştığında, ahlaki muhakeme yerini alışkanlığa bırakır. Ahlakın en büyük düşmanı çoğu zaman açık kötülük değil, sorgulanmayan normalliktir.
Sokrates’in üçüncü yöntem ilkesi de burada yol göstericidir: Asıl soru, bir eylemin bize ne kazandıracağı ya da çevremizin bizden ne bekleyeceği değil, doğru olup olmadığıdır.
Kamu finansında karar verici, çoğu zaman kariyer kaygısı, eski bağlılıklar ve “bir eli kolu bağlı” olma hissi arasında sıkışır. Ancak Kriton’daki dostların ikna edici görünen gerekçeleri gibi, bu baskılar da ahlaki bir mazeret değil, ancak ahlaki bir sınavdır. Sorumluluk, baskının yokluğunda değil, varlığında anlam kazanır.
ELEŞTİREL BİR NOT
Oğur’un yazısının gücü, bireysel suçlamadan yapısal bir soruna geçmesidir. Ancak aynı Sokratik ölçüt yazara da uygulanmalıdır: Olguları olduğu gibi görmek, ilişki ağını haritalamak ile suçluluk atfetmek arasındaki farkı korumayı gerektirir. Bir babanın imzası oğlunu, bir kayınpederin makamı damadını kendiliğinden sorumlu kılmaz.
Frankena’nın “olgusal bilgi ve kavramsal açıklık” üzerine ısrarı, ahlaki yargının sağlam olgusal öncüllere muhtaç olduğunu hatırlatır. Tarih çakışmaları soru sordurur; cevabı soruşturma verecektir.
Bu ihtiyat, ahlaki sorumluluğu ortadan kaldırmaz; onu kurumsal tasarıma taşır. Düzenleyiciden denetlenen sektöre geçişte yeterli “soğuma süreleri”, yakın akrabaların ilişkili şirketlerdeki görevlerinin şeffaf beyanı ve “bağımsız” yönetim kurulu üyeliğinin gerçekten bağımsız olması, bireysel erdemin tek başına taşıyamayacağı yükü paylaşan ahlaki altyapılardır.
KARAKTER VE İLKE
Frankena, kitabının dördüncü bölümünde ilkeler ahlakı ile karakter ahlakının birbirini tamamladığını savunur: Karakter olmadan ilkeler eyleme dönüşmez, ilkeler olmadan karakter yönünü bulamaz.
Fon krizinde eksik olan kuralların varlığı değildir; mevzuat, uyum birimleri ve denetim komiteleri zaten vardır. Eksik olan, bu kuralları kendi çıkarına rağmen uygulayan karakterdir. Bir denetim komitesi başkanlığının, uyum departmanı tecrübesinin ve düzenleyici kurum yöneticiliğinin aynı ağda yer alması bu açıdan acı bir ironidir.
SONUÇ: ASIL BİLMECE
Oğur yazısını “Bu yapının mimarı kim?” sorusuyla bitiriyor.
Ahlak felsefesi buna bir soru daha ekler:
Bu yapının içinde “hayır” diyen(ler) neredeydi?
Sokrates’in önünde de bir rüşvet, bir kaçış ve dostlarının makul görünen gerekçeleri vardı. Ancak filozofumuz, önemli olanın yalnızca yaşamak değil, iyi yaşamak olduğunu söyleyerek bunu reddetti.
Toplumların ahlaki sermayesi, kolay olanın mümkün olduğu anda doğruyu seçebilen insan sayısıyla ölçülür.
Bu nedenle fon krizi yalnızca bir yolsuzluk dosyası değil, aynı zamanda bir ahlak eğitimi meselesidir.
Finans, hukuk ve kamu yönetimi eğitiminde etik dersleri çoğu zaman mevzuat bilgisine indirgenir; oysa Frankena’nın ve Sokrates’in gösterdiği gibi asıl beceri, genel ilkeyi somut duruma uygulayabilmek ve ödevler çatıştığında gerekçeli bir öncelik sıralaması yapabilmektir. Gerçek vakalar üzerinden yürütülen ahlaki muhakeme eğitimi, geleceğin bürokratlarına ve yöneticilerine kural ezberinden daha kalıcı bir pusula sağlayabilir.
Bir milyon dolarlık sorunun yanıtını elbette savcılar ve mahkemeler arayacak; aramaları da gerekir.
Ama bizim sormamız gereken, eğitimimizin, kurumlarımızın ve kamusal kültürümüzün Sokrates gibi düşünebilen insanlar yetiştirip yetiştirmediğidir.
Bence asıl bilmece budur.
*Prof. Dr. İbrahim Özdemir, Üsküdar Üniversitesi, Öğretim Görevlisi, Türk felsefeci, akademisyen ve çevre etiği uzmanıdır.
