Çocukların dijital dünyada nasıl var olacağı, platformların onlara karşı hangi sorumlulukları üstleneceği ve devletin yaş doğrulamasında nasıl bir rol oynayacağı yeniden tanımlanıyor. O yüzden tartışmayı “çocuklar sosyal medyaya girsin mi, girmesin mi?” sorusuna sıkıştırmak, asıl odak noktasını kaçırmak olur.
Dünya çapında çocuklara yönelik regülasyonlarda giderek yaygınlaşan bir “dijital detoks” eğilimi söz konusu. Fransa’dan Hollanda’ya birçok ülkede sınıflarda cep telefonu erişimine sınırlama getiriliyor. Birçok bilimsel araştırma, cep telefonlarına erişimin azaltılmasının akademik başarı üzerindeki olumlu etkilerini ortaya çıkarmaya başladı.
2024 yılında Avustralya’da 16 yaşından küçüklerin sosyal medyayı kullanmasını yasaklayan ve geçtiğimiz Aralık ayında yürürlüğe giren düzenleme ise bir tür kırılma noktası oldu. Zira bundan sonra sosyal medya platformları, Avustralya’daki çocuk yaştaki kullanıcılarını tespit etme ve buna yönelik önlemleri alma sorumluluğunu üstlenmekle yükümlü.
Danimarka’dan Endonezya’ya dek birçok hükûmet, Avustralya’nın açtığı yoldan ilerlemeye devam ediyor. Zira dünya çapında beş sosyal medya kullanıcısından biri, 16 yaşından küçük.
Türkiye’de ise geçen hafta itibarıyla sosyal medya platformlarının önünde yeni bir eşik var. Artık yalnızca kullanıcı adı ve şifre sorulmayacak; yaş da sorulacak.
1 Kasım itibarıyla yürürlüğe giren düzenlemeyle, 15 yaşını doldurmamış çocuklara sosyal ağ hizmeti sunulamayacak. 15 yaşını doldurmuş ama 18 yaşına girmemiş çocuklar ise daha sıkı gizlilik ve güvenlik kurallarıyla karşılaşacak.
Çocukların dijital dünyada nasıl var olacağı, platformların onlara karşı hangi sorumlulukları üstleneceği ve devletin yaş doğrulamasında nasıl bir rol oynayacağı yeniden tanımlanıyor. O yüzden tartışmayı “çocuklar sosyal medyaya girsin mi, girmesin mi?” sorusuna sıkıştırmak, asıl odak noktasını kaçırmak olur. Çünkü çocuklar zaten bir süredir yoğun bir şekilde orada hazır ve nazır.
Türkiye’de çocuklar ve gençler, sosyal medyayı dünya çapında en çok kullananlar arasında yer alıyor. TÜİK’in 2024 yılında yayımlanan Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması’na göre, 6–15 yaş grubundaki çocukların yüzde 66’sı sosyal medya kullanıyor. 11–15 yaş grubunda bu oran yüzde 79’a çıkıyor.
Yeni düzenlemenin en belirgin adımı, platformlara çocukların yaşını doğrulama ve yaşlarına uygun hizmet sunma yükümlülüğü getirmesi. Yeni hesap açarken yaş doğrulaması yapılacak.
Doğrulama sistemi için 31 Mart 2027’ye kadar geçiş süresi tanınıyor.
Buna göre yaşı 15’in altında olduğu belirlenen mevcut hesaplar kapatılacak. 15 yaşını doldurmamış bireyler, sosyal ağlarda hesap açamayacak.
Doğrulama, e-Devlet üzerinden oluşturulacak bir dijital belirteçle (“token”) yapılacak. 15-17 yaş aralığı da sosyal medyayı bazı kısıtlamalar eşliğinde kullanacak. Örneğin profilleri herkese açık olmayacak. Takip ettikleri ve onları takip eden hesaplar da gözükmeyecek. Sosyal medya platformu, çocuğun telefon rehberine erişemeyecek; kişiselleştirilmiş reklam gönderemeyecek; görsel içerik kaydırma sağlayan tasarımlar sunulamayacak.
Ebeveynlere hesap ayarlarını, ekran süresini, konum paylaşımını ve ücretli işlemleri yönetebilecekleri araçlar sağlanacak.
Bence dünyanın en iyi kadın oyuncularından biri olan Cate Blanchett’in geçtiğimiz günlerde Tokyo’da pembe çerçeveli gözlükleriyle yaptığı o muhteşem ödül konuşmasını dinlediniz mi?
Başa sarıp sarıp yeniden izlediğim konuşmada beni derinden etkileyen bir cümle vardı: “Şüphe çoğu zaman özgüven eksikliği sanılır. Oysa şüphe benim başlangıç noktam.” İşte, çocuklarla ilgili regülasyonlar söz konusu olduğunda bu şüphe her zaman yolumuzu aydınlatmalı.
Türkiye’de çocuklara yönelik sosyal medya kısıtlamalarının özünde mahremiyeti korumaya dönük bir güvence var. Fakat yaş doğrulama sisteminin nasıl işleyeceği, verilerin nasıl korunacağı ve uygulamanın bağımsız biçimde nasıl denetleneceği de en az yaş sınırı kadar önemli. Sistemin açık, denetlenebilir ve kullanıcıların anlayabileceği biçimde işlemesi gerekiyor.
Ayrıca örneğin Avustralya’da yaş tespiti kriterini aşmak için birçok kullanıcı “yetişkin yüz maskesi” satın almıştı. Yaş tespitini aşmaya yönelik bu tür ‘cin fikirler’ ve bunlardan nemalanmak isteyen girişimciler yine gündeme gelebilir. VPN seçeneği ve dark web mecralarının yaratacağı risk de cabası…
Düzenleme yalnızca çocuğun ne göreceğini değil, platformun çocuğu nasıl gördüğünü de değiştirmeyi hedefliyor. Çocuğun davranışlarına göre özelleştirme yapılmaması ve kişisel verilerinin profilleme ya da kişiselleştirilmiş reklam için kullanılmaması, dijital güvenliğin yalnızca zararlı içeriği ekrandan uzaklaştırmaktan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Çocuğu sürekli izleyen, ilgisini ölçen ve dikkatini daha uzun süre tutmaya çalışan “Büyük Birader” tasarımının kendisi de tartışmanın parçası.
Bir çocuğun ekran başında ne kadar kaldığını takip etmek elbette kıymetli; ama güvenli bir dijital ortam kurmak, tek tek anne babaların ayar menülerinde vereceği mücadeleyle sağlanamaz. Bu, platformların tasarımından yaş doğrulama sistemlerine, veri güvenliğinden çocukların başvurularına verilecek yanıtlara kadar uzanan kamusal bir sorumluluk. Zira çocukların iyi olma haline dair ne yapılması gerektiğini bilmek başka, onu gerçek anlamda yapabilmek bambaşka bir iş.
Ayrıca size bazı sorularım var:
Çocukları bu dünyadan çıkarınca onları neyin içine, hangi güvenli ve anlamlı ilişkilere davet edeceğiz?
Çocuğun bu dünyada yaşadığı siber zorbalığın veya siber istismarın analog dünyada yok olması için ne tür önlemler alacağız?
Dijital dünyanın içine doğan bu kuşağın sosyal medyaya yönelme sebeplerinden biri olan yalnızlığı ve kaygı bozukluğunu gidermede nasıl bir yol izleyeceğiz? Onlara kendi sosyal evrenlerinde anlamlı bağlar sunabilecek miyiz?
Çocukları sosyal ağlardan uzaklaştırmayı, onları dijital risklerden korumanın tamamı gibi göremeyiz. Bir hesabın kapatılması çocuğun merakını, arkadaşlık ihtiyacını, kendini ifade etme arzusunu ya da çevresinde olup biteni takip etme isteğini ortadan kaldırmaz. Yalnızca bu ihtiyaçların karşılanacağı yeri değiştirebilir. O nedenle kuralın başarısı, kaç hesabın kapatıldığıyla değil; çocukların daha güvende olup olmadığı, çevrimiçi zarar gördüklerinde yardım alıp alamadığı ve analog dünyada sesini duyuracak alan bulup bulamadığıyla ölçülmeli.
Türkiye’de çoğu zaman çocuk hakları, yalnızca çocuğu tehlikelerden uzak tutma üzerinden okunuyor. Oysa çocuğun korunma hakkının yanında bilgiye erişme, gelişme ve kendisini ilgilendiren konularda söz sahibi olma hakkı da var. Güvenlik adına alınan önlemler, çocukların görüşünü, deneyimlerini, yalnızlığını, açmazlarını, taleplerini hesaba katmadığında eksik kalıyor. Çocuklara yalnızca “yasak” ve “kontrol” diliyle seslenmek, onların karşılaştığı gerçek sorunları anlamamızı sağlamaz; sadece riski perdelemiş olur.
Geçen hafta yürürlüğe giren düzenleme, platformların çocuklara karşı sorumluluğunu görünür kılma fırsatı sunuyor. Bu fırsatın karşılığı, çocukların hesabını kapatıp gerisini ailelere bırakmak olamaz. Şirketler kuralları nasıl uyguladıklarını açıklamalı; yaş doğrulama ve itiraz süreçleri anlaşılır, erişilebilir ve denetlenebilir olmalı. Kamu kurumları da çocukların güvenli çevrimiçi yaşama katılabilmesi için eğitimden desteğe, dijital okuryazarlıktan çocuk dostu ekolojik şehirler kurulması için projelerini yaygınlaştırmaya kadar daha geniş bir zemini kurmalı.
Yeni kitabım ‘Yeni Yalnızlar: Dijital Çağın Çocukları’nda ısrarla altını çizdiğim bir nokta daha var. Çocuklar ve ergenler arasında hem Türkiye’de hem dünyanın farklı ülkelerinde şiddeti besleyen bir dijital yalnızlık söz konusu.
Son dönemde artan okul saldırılarında ne yazık ki başrolde olan çocuk saldırganların sosyal medya hesaplarında özendikleri katillerin resimlerini koymaları, sosyal medya ağları ve forumları üzerinden paylaşılan öfke ve kolektif düşmanlık söylemi, Incel grupların yaygınlaşması, toplumsal kırılganlığın nitelikli bir kamusal eğitimin olmamasıyla birleşerek değersizlik hissini artırması ve saldırganlığa meşruiyet yanılgısı vermesi… Ve en sonunda dijital yalnızlıktan beslenen bu şiddet kültürünün performatif bir üstünlük kurma aracına dönüşmesi…
Burada dijital yalnızlığı şiddetin tek nedeni ya da saldırganlığı açıklayan kestirme bir etiket gibi okumamak gerekiyor.
Kendini değersiz, dışlanmış ya da duyulmamış hisseden çocuklar bu duygularını çevrimiçi alanlarda hangi anlatılarla karşılıyorlar?
Öfke nasıl ortak bir dile, düşmanlık nasıl bir aidiyet vaadine dönüştürülüyor?
Bu sorulara samimi ve etkin yanıtlar verilmeli. Bu ağlar şiddeti yalnızca görünür kılmıyor; kimi zaman onu taklit edilebiliyor, paylaşılabiliyor, hatta alkışlanabilir bir performans gibi sunabiliyor. Böyle bir zeminde çocukları korumak, yalnızca ekranı sınırlamakla değil, gerçek hayatta bağ kurabilecekleri, destek alabilecekleri ve seslerinin duyulacağı alanları çoğaltmakla mümkün.
Çocuğun dijital dünyadaki varlığını kendi başına bir risk olarak görmemeliyiz. Asıl ölçütümüz, çocukları ekrandan ne kadar uzağa çektiğimiz değil; onlara hem çevrimiçi hem çevrimdışı dünyada güvenli, özgür ve mutlu bir çocukluk sunabilmemiz olmalı. Bunun için de eğitim hakkından katılım hakkına, beslenme hakkından güvenlik hakkına kadar birçok hakkı bütünsellik içinde düşünmeliyiz.
Sosyal medya hesabını kapattığımız çocuğa nitelikli kamusal eğitim sağlama ve bir öğün sağlıklı ve ücretsiz yemek verme yükümlülüğü de aslında birbirini besleyen bileşik kaplar gibi düşünülmeli.
Çocuk hakları bileşik kaplar gibi birbirine bağlı: Bir alandaki eksiklik, diğerlerinde de kendini gösteriyor. Dijital dünyada korunma, eğitim, beslenme ve katılım hakkını birbirinden ayrı düşünemeyiz. Çocukluğun her alanında bu dengeyi onların iyiliği ve o kocaman gülüşleri lehine kurmak, hepimizin ortak sorumluluğu.
Menekşe Tokyay, Marmara Üniversitesi Avrupa Birliği Enstitüsü’nden doktora derecesini aldı. Avrupa Birliği alanında danışmanlık firmalarında uzman olarak görev aldı. Mülteci hakları, çocuk hakları, sosyal politikalar, kadının insan hakları, Avrupa Birliği ve Orta Doğu’daki gelişmeler, başlıca ilgi alanları arasında yer almaktadır.
