Kapalı devre Türkiye

Uzun zamandır otomobil yolculuklarında dikkatimi çeken bir alışkanlık var. Şoförlerimizin önemli bir bölümü, yaz kış araçlarının havalandırmasını kapalı tutuyor. İçeride üç dört kişi yolculuk ediyoruz. Bir süre sonra hava ağırlaşıyor ama havalandırmayı açmak kimsenin aklına gelmiyor. Rica ettiğinizde pencereyi aralıyorlar. Bu kez de temiz hava yerine saatte yüz kilometre hızla uğultu doluyor içeriye.

Klimayı açtırdığınızda ise başka bir sorun başlıyor. Ya dondurucu bir soğuk ya da bunaltıcı bir sıcak. Ara ayarlar, düşük fan hızı, otomatik sistemler pek kullanılmıyor. Sanki otomobilin iklimlendirme sisteminde yalnızca iki seçenek var: Sibirya veya Sahra.

Daha ilginci, dışarıdan temiz hava almak yerine içerideki havayı sürekli dolaştıran iç sirkülasyon düğmesinin tercih edilmesi. Oysa uzun yolculuklarda, özellikle kalabalık araçlarda, dışarıdan yeterli hava alınması gerekiyor.

Başlangıçta bunu teknik bilgi eksikliği sanıyordum. Sonra meselenin yalnızca bilgisizlik olmadığını fark ettim. Bazen bir yolcunun havalandırmayı açma önerisi bile küçük bir otorite meselesine dönüşebiliyor. Direksiyondaki kişi, otomobilin havasına da tek başına karar vermek istiyor.

Acaba mesele gerçekten havalandırma mı?

KÖYLÜLÜK BİR ZİHNİYET MESELESİDİR

Çetin Altan’ın yıllarca üzerinde durduğu köylülük eleştirisini burada hatırlıyorum. Köylülüğü yalnızca kırsal hayatla veya bir toplumsal sınıfla açıklamak büyük bir yanılgı olur. Söz konusu olan, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin daralmasıdır.

İnsan köyde de şehirde de yaşayabilir; üniversite bitirebilir, zengin olabilir, son model otomobil kullanabilir. Ama zihniyet olarak kendi alışkanlıklarının dışına çıkamıyorsa, farklı düşünceleri tehdit sayıyorsa, bilmediğini öğrenmek yerine bildiğini savunuyorsa o kapalı dünyadan çıkamamıştır.

Benim kapalı zihin dediğim şey de biraz bu.

Kapalı zihin, yeni bilgiye ulaşamayan zihin değildir. Yeni bilgiyi kendi doğrularını sorgulamak için kullanamayan zihindir. Dışarıdan gelen fikri anlamaya çalışmak yerine önce kimin söylediğine, hangi mahalleye ait olduğuna bakar.

Bu nedenle köylülük, coğrafi olmaktan çok zihinsel bir durumdur. İnsan Londra’da da köylü kalabilir; İstanbul’da, üniversitede, holding yönetiminde veya devletin en üst kademesinde de.
Çünkü mesele nerede yaşadığımız değil, zihnimizin pencerelerinin ne kadar açık olduğudur.

ZEKÂ VAR, MERAK NEREDE?

Bizde zeki insan az değil. Karmaşık işler yapabiliyor, büyük işletmeler yönetebiliyor, zor sınavları geçebiliyor, teknik sistemleri kullanabiliyoruz. Fakat zekâyla düşünsel açıklığı aynı şey sanıyoruz.

Zekâ, bir problemi çözme becerisi olabilir. Akıl ise bazen problemi yanlış tanımladığımızı fark edebilmektir.

Bir otomobilin bütün elektronik sistemlerini kullanmayı öğreniyoruz ama içerideki havanın neden ağırlaştığını merak etmiyoruz. Birisi farklı bir yöntem önerdiğinde de bunu öğrenme fırsatı olarak değil, alışkanlığımıza müdahale olarak görebiliyoruz.

Eğitimden üniversiteye kadar benzer bir sorunla karşılaşıyoruz. Bilgi aktarıyoruz, diplomalar veriyoruz, kurumlar kuruyoruz. Ama bilgiyi sorgulama, yanlışlanma ve yeni bilgi üretme kültürünü aynı ölçüde geliştiremiyoruz.

Üniversite binası yapmakla üniversite geleneği oluşturmak aynı şey değil. Tıpkı gelişmiş bir havalandırma sistemine sahip olmakla onu doğru kullanmanın aynı şey olmadığı gibi.

İTAAT KÜLTÜRÜ VE KÜÇÜK OTORİTELER

Bu zihniyetin köklerini aile hayatında da aramak gerekiyor.

Çocuk üşümediğini söyler, büyükleri üşüdüğüne karar verir. Sıcakladığını söyler, pencerenin açılmasına izin verilmez. Karnının doyduğunu belirtir, biraz daha yemesi istenir.

Çocuk zamanla kendi ihtiyacını ifade etmekten çok, büyüklerinin kararına uymayı öğrenir.

Elbette ailelerin koruma sorumluluğu var. Ancak korumakla çocuğun kendi ihtiyaçlarını ifade etmesini engellemek aynı şey değil.

Böyle yetişen insan, yetişkin olduğunda iki farklı tavır geliştirebilir: Ya başkalarının kararlarına boyun eğer ya da karar yetkisini eline geçirdiğinde kendisi küçük bir otoriteye dönüşür.

Otomobildeki şoför de bazen böyledir. Direksiyon ondadır; dolayısıyla herkesin ne kadar hava alacağına da kendisinin karar vermesi gerektiğini düşünür.

Oysa direksiyonda olmak, yolcuların ihtiyaçlarını yok sayma hakkı vermez.

MASLAHATÇILIK: SORUNU ÇÖZMEK YERİNE İDARE ETMEK

Bizim gündelik hayatımızda sık rastladığımız başka bir alışkanlık da sorunun kaynağını araştırmak yerine günü kurtarmaya çalışmak.

Otomobilin içi havasız mı? Biraz idare edelim.

Pencere açılınca gürültü mü oluyor? Kapatın, az kaldı.

Klima fazla mı soğutuyor? Tamamen kapatalım.

Daha iyi bir ayar bulmak, sistemi öğrenmek ve sorunu çözmek yerine mevcut rahatsızlıkla yaşamaya çalışıyoruz.

Toplumsal hayatta da benzer davranıyoruz. Eğitimde sorun çıkınca yöntemi sorgulamak yerine sınav sistemini değiştiriyoruz. Kurumlar işlemeyince liyakati ve özerkliği tartışmak yerine yeni düzenlemeler yapıyoruz. Şehirler yaşanmaz hale gelince kent kültürünü sorgulamak yerine yeni yollar ve binalar yapıyoruz.

Sorunun etrafından dolaşmakta ustalaşıyoruz.

Bu yaklaşımın arkasında yalnızca alışkanlık değil, köklü bir zihniyet sorunu da var: Mevcut düzeni sorgulamak yerine onu idare etmeyi tercih etmek.

MAHALLE VE KAPALI DEVRE DÜŞÜNCE

Otomobil hikâyesinin beni en fazla düşündüren tarafı iç sirkülasyon düğmesi.

Dışarıdan hava alınmadığında içerideki hava tekrar tekrar dolaşıyor. Bir süre sonra insanlar bu havaya alışıyor. Hatta dışarıdan gelecek temiz havayı gereksiz bir müdahale gibi görebiliyorlar.
Toplumda da böyle bir durum var.

Mahalle, insana aidiyet ve güven duygusu verir. Fakat bir süre sonra insan yalnızca kendi mahallesinin doğrularıyla düşünmeye başlarsa, farklı görüşler öğrenme imkânı olmaktan çıkar ve tehdit haline gelir.

Bizden biri yanlış yaptığında gerekçeler buluyoruz. Başkası aynı yanlışı yaptığında ahlak dersi veriyoruz.

Böylece ahlakın yerini grup sadakati, hakikatin yerini aidiyet alıyor.

Üstelik sosyal medya algoritmaları da bu kapalı devreyi güçlendiriyor. İnsan sürekli kendi düşüncelerini doğrulayan haberleri, yorumları ve insanları takip ediyor. Bir süre sonra bütün dünyanın kendisi gibi düşündüğünü sanmaya başlıyor.

Oysa düşüncenin gelişmesi, biraz da kendi mahallemizin dışından gelen havayı içimize çekebilmemize bağlı.

ZENGİNLİK, KÜLTÜR VE GÖRGÜ

Bir başka yanılgımız da ekonomik zenginleşmenin kendiliğinden kültürel gelişme yaratacağını düşünmemiz.

Oysa daha fazla para, daha büyük ev, lüks otomobil ve gösterişli hayat, tek başına kültürel birikim anlamına gelmiyor.

İnsan ekonomik olarak yükselebilir ama düşünsel dünyası aynı yerde kalabilir. Hatta imkânları arttıkça kendi çevresinin dışına çıkma ihtiyacı daha da azalabilir.

Geçtiğimiz günlerde damadımın Londra’da yaşadığı küçük bir olay dikkatimi çekti. Bir berberde İngilizcesinin yetersizliğinden dolayı özür dilemiş. Oradaki İngiliz bir müşteri ise ona, ikinci bir dil öğrenmeye çalıştığı için kendisini takdir ettiğini, kendisinin yalnızca tek dil bildiğini söylemiş.

Basit ama anlamlı bir davranış.

İnsan kendi eksikliğini kabul edebiliyor, karşısındakini küçültmek yerine onu rahatlatabiliyor.
Biz ise bazen geçmişteki büyüklüğümüzü anlatırken bugünkü eksiklerimizi kabul etmekte zorlanıyoruz. İmparatorluk geçmişimizle övünüyoruz ama bu geçmişin bize farklı kültürlerle ilişki kurma, başkasını anlama, merak etme ve ölçülü davranma becerisi kazandırıp kazandırmadığını yeterince sorgulamıyoruz.

Galiba imparatorluk geçmişimizin ihtişamını koruduk ama görgüsünü aynı ölçüde taşıyamadık.
Gerçek kültürel özgüven, geçmişte ne kadar büyük olduğumuzu anlatmak değil, bugün neyi bilmediğimizi rahatlıkla söyleyebilmektir.

GÖRGÜ: BAŞKASININ DA HAVA ALMAYA HAKKI VAR

Bütün bu meselelerin sonunda görgü kavramına geliyoruz.

Görgü yalnızca sofra adabı, giyim kuşam veya nezaket kurallarından ibaret değildir. Başkasının varlığını, ihtiyacını ve rahatsızlığını hesaba katabilme becerisidir.

Bir otomobilde dört kişi yolculuk ediyorsak havalandırma yalnızca şoförün kişisel tercihi değildir. Ortak bir mekândayız ve herkesin hava almaya hakkı var.

Kamusal alanda da aynı sorunla karşılaşıyoruz. Kaldırıma otomobil park ediyor, sahilleri işgal ediyor, ortak yeşil alanları betonlaştırıyor, kendi yaşam biçimimizi başkalarına dayatabiliyoruz.
Kendi tercihimizi herkesin tercihi sayıyoruz. Başkasının rahatsızlığını ise gereksiz bir itiraz olarak görüyoruz.

Bu nedenle görgü, estetik ve ahlak arasında güçlü bir ilişki var. Üçü de insanın kendisinden başka insanların da bulunduğunu fark etmesiyle başlıyor.

SONUÇ: PENCEREYİ NEDEN AÇAMIYORUZ?

Bütün bunlardan Türk toplumunun değişmez bir karakteri olduğu sonucunu çıkarmak elbette doğru olmaz. Ancak gündelik hayattaki küçük davranışlar, büyük zihniyet sorunlarımızı anlamak için önemli ipuçları verebilir.

Çetin Altan’ın köylülük eleştirisiyle benim kapalı zihin üzerine düşündüklerimi bir araya getirdiğimizde karşımıza benzer bir sorun çıkıyor: Kendi alışkanlıklarımızı dünyanın doğal düzeni sanıyoruz. Mahallemizin doğrularını evrensel hakikat, otoritemizi akıl, geçmişimizi de bugünkü başarımızın kanıtı olarak görüyoruz.

Oysa gelişmek, yalnızca yeni kurumlar kurmak, zenginleşmek veya teknoloji kullanmak değil.

Kendi yanlışlarını görebilmek, farklı düşüncelere tahammül etmek ve gerektiğinde alışkanlıklarını değiştirebilmektir.

Başlangıçtaki otomobil hikâyesine dönelim.

Şoförün önünde gelişmiş bir havalandırma sistemi var. Dışarıda temiz hava da var. İçeride havanın ağırlaştığını söyleyen yolcular da var. Ama bütün bunlar havalandırmayı açmaya yetmeyebiliyor.

Çünkü mesele teknik değil; alışkanlık, otorite ve zihniyet meselesi.

Belki de Türkiye’nin en önemli sorunlarından biri budur: Dışarıdaki dünyayı değiştirmeye çalışırken kendi zihnimizin pencerelerini açmayı ihmal ediyoruz.

Asıl köylülük, insanın köyde yaşaması değil; dünyanın kendi mahallesinden ibaret olduğuna inanmasıdır.

Ve belki de en büyük çıkmazımız şudur:

İçerideki havanın bozulduğunu hissediyoruz ama pencereyi açmayı önerenleri, alıştığımız düzeni bozan insanlar olarak görüyoruz.

*Ahmet Tarık Çelenk, araştırmacı.