Ankara Silah Fabrikası'nın 1923 yılında üretime başlamasıyla temelleri atılan cumhuriyet sanayileşmesi, 1950 yılına kadar geçen 27 yıllık süreçte 27 kente yayılan 60 stratejik kamu tesisinin açılmasıyla tam teşekküllü bir yerli kalkınma hamlesine dönüştü.
İktisadi bağımsızlık olmadan siyasi bağımsızlığın korunamayacağı ilkesiyle hareket eden genç yönetim, savaştan çıkan ülkenin temel ihtiyaçlarını kendi öz kaynaklarıyla üretmeyi başardı.
Prof. Dr. Mehmet Evsile tarafından hazırlanan 'Cumhuriyet Döneminde Sanayileşme Faaliyetleri' başlıklı akademik çalışma, Türkiye'nin ilk çeyrek asrındaki fabrika ağını somut verilerle ortaya koydu.
SAVUNMA SANAYİSİ VE DEMİRYOLUNDA BOZKIRIN BÜYÜK ŞAHLANIŞI
Kurtuluş Savaşı sonrasında stratejik güvenliği sağlamak amacıyla savunma, havacılık ve demiryolu yatırımları İç Anadolu Bölgesi'nde yoğunlaştı.
Ankara, Kırıkkale, Eskişehir ve Kayseri hattı; uçak üretiminden mühimmata, demiryolu makinelerinden çimento tesislerine kadar uzanan hayati sanayi merkezlerine ev sahipliği yaptı.
İç Anadolu ve komşu illerde devlet eliyle üretime geçirilen tesislerin dökümü şöyle kayıtlara geçti:
— Ankara: Ankara Silah Fabrikası (1923)
— Ankara: Ankara Fişek Fabrikası (1928)
— Ankara: Ankara Çimento Fabrikası (1928)
— Ankara: Kayaş Kapsül Fabrikası (1930)
— Ankara: Mamak Gaz Maskesi Fabrikası (1935)
— Ankara: Ankara Bira Fabrikası (1937)
— Ankara: Etimesgut Uçak Fabrikası (1941)
— Kırıkkale: Topçu Mühimmatı Fabrikası (1924)
— Kırıkkale: Çelik Döküm Tesisi (1926)
— Kırıkkale: Pirinç Döküm Tesisi (1926)
— Kırıkkale: Tüfek Fabrikası (1935)
— Kırıkkale: Nitroselülozlü Barut Fabrikası (1936)
— Kırıkkale: Top Fabrikası (1937)
— Eskişehir: Uçak Tamir Fabrikası (1924)
— Eskişehir: Cer Atölyeleri (1925)
— Eskişehir: Uçak Bakım İşletmesi (1926)
— Eskişehir: İspirto Fabrikası (1938)
— Eskişehir: Demiryolu Takım Fabrikası (1938)
— Kayseri: Uçak ve Motor Fabrikası (1926)
— Kayseri: Bünyan Dokuma Fabrikası (1927)
— Kayseri: Sümerbank Kayseri Dokuma Fabrikası (1935)
— Sivas: Divriği Demir Madenleri (1938)
— Sivas: Sivas Demiryolu Makineleri Fabrikası (1939)
— Sivas: Sivas Çimento Fabrikası (1943)
— Konya: Sümerbank Ereğli Dokuma Fabrikası (1937)
AĞIR SANAYİ VE KAĞIT ÜRETİMİNDE MARMARA İLE KARADENİZ HATTI
Kömür havzalarından demir çelik fırınlarına uzanan ağır sanayi koridoru, ülkenin inşaat, madencilik ve matbuat alanındaki dışa bağımlılığını kökten kesti.
Karabük'te kurulan entegre demir çelik tesisleri ile Kocaeli'deki selüloz ve kağıt fabrikaları, sanayileşen Türkiye'nin omurgasını oluşturdu.
Marmara ve Batı Karadeniz'de faaliyete geçirilen kamu işletmeleri şu şekilde sıralandı:
— Zonguldak: Kömür Yıkama Fabrikası (1934)
— Zonguldak: Zonguldak Türk Antrasit Fabrikası (1935)
— Zonguldak: Ereğli Kömür İşletmesi (1940)
— Zonguldak: Sümerbank Ateş Tuğla Fabrikası (1949)
— Karabük: Karabük Demir Çelik Kok Fabrikası (1939)
— Karabük: Karabük Demir Çelik Fabrikası (1939)
— Karabük: Karabük Demir Çelik Boru Fabrikası (1939)
— Kocaeli: İzmit Kağıt ve Karton Fabrikası (1936)
— Kocaeli: İzmit Klor Alkali Fabrikası (1944)
— Kocaeli: İzmit Selüloz Fabrikaları (1944)
— Kocaeli: Gazete ve Sigara Kağıdı Fabrikası (1944)
— Sakarya: Ziraat Alet ve Makineleri Fabrikası (1944)
— İstanbul: Bakırköy Çimento Fabrikası (1926)
— İstanbul: Türk Mensucat Fabrikası (1928)
— İstanbul: Paşabahçe Rakı ve İspirto Fabrikası (1929)
— İstanbul: Mecidiyeköy Likör ve Kanyak Fabrikası (1930)
— İstanbul: Sümerbank Bakırköy Bez Fabrikası (1934)
— İstanbul: Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (1935)
— Bursa: Bursa Dokuma Fabrikası (1927)
— Bursa: Gemlik Suni İpek Fabrikası (1938)
— Bursa: Bursa Merinos Fabrikası (1938)
— Kırklareli: Alpullu Şeker Fabrikası (1940)
— Tekirdağ: Tekirdağ Şarap Fabrikası (1940)
DOKUMA VE TARIMSAL SANAYİDE ANADOLU'NUN DÖRT BİR YANINA FABRİKA
Tarımsal ürünlerin sanayi ham maddesine dönüştürülmesi amacıyla Ege, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Doğu-Güneydoğu Anadolu'da yerel kalkınma odaklı tesisler inşa edildi.
Şeker pancarından çaya, bakırdan kükürde ve pamuklu dokumaya kadar pek çok alanda kurulan fabrikalar, bölge halkına doğrudan istihdam sağladı.
Ülkenin dört bir yanında üretime başlayan diğer kamu tesisleri kayıtlarda şu şekilde yer aldı:
— Uşak: Uşak Şeker Fabrikası (1926)
— Kütahya: Garp Linyitleri İşletmesi (1940)
— Aydın: Sümerbank Nazilli Basma Fabrikası (1937)
— Isparta: Keçiborlu Kükürt Fabrikası (1934)
— Isparta: Gülyağı Fabrikası (1934)
— Adana: Mensucat Fabrikası (1925)
— Sinop: Ayancık Kereste Fabrikası (1929)
— Tokat: Turhal Şeker Fabrikası (1934)
— Rize: Rize Çay Fabrikası (1947)
— Artvin: Murgul Bakır İşletmesi (1938)
— Malatya: Sümerbank İplik ve Bez Fabrikası (1936)
— Elazığ: Şark Kromları İşletmesi (1936)
— Elazığ: Tekel Şarap Fabrikası (1945)
— Diyarbakır: Tekel Rakı Fabrikası (1932)
— Diyarbakır: Ergani Bakır İşletmesi (1939)
— Gaziantep: Mensucat Fabrikası (1928)
Devlet eliyle hayata geçirilen 60 entegre işletme, Türkiye'nin sanayileşme tarihindeki en planlı ve kapsamlı üretim dönemini tescilledi.
Mustafa Kemal Atatürk, her fabrika kalesini bir millet meclisi gibi görerek tam bağımsızlığın üretimle taçlanacağını vurguladı.
Cumhuriyetin kurucu lideri, askeri zaferlerin ancak ekonomik kalkınmayla sürekli kılınabileceğini bu dev yatırımlarla ispatladı.
Yardım kılıfıyla gelen büyük tuzak: Türkiye'nin demiryolu ağını felç eden Marshall Planı gerçeği
