Back To Top
Karaburun’da isyan mı var paşam?

Karaburun’da isyan mı var paşam?

 - Son Güncelleme: 21.09.2019 Cumartesi 08:24
- A +

CUMARTESİ YAZILARI

Osmanlı tarihinin çözülememiş belli başlı problemlerinden biri olan “Şeyh Bedreddin hadisesi” için anahtar isim Börklüce Mustafa. Hem Şeyh’in “isyan hareketi” için hem de “zındıklığı” için… Her iki hususta da yegâne referans Börklüce. Kısaca hatırlayacak olursak, Osmanlı vakayinamelerinin en erken örnekleri arasında yer alan Dukas ve Şükrullah “Börklüce İsyanı”ndan ilk defa söz eden kaynaklar. Ancak bunlar Bedreddin’in adını dahi anmıyorlar.

Sonraki dönem Osmanlı kaynaklarında ve modern literatürde karşılaştığımız Şeyh Bedreddin’in haramların işlenmesine ruhsat verdiği, ihtilalciliği veya “sosyalizan fikirleri” savunduğu gibi iddialar esas olarak Börklüce Mustafa’ya yönelik suçlamaların şeyhine mal edilmesiyle ortaya çıkmış görünüyor.

Şeyh Bedreddin’in eserlerini okuyanlar buralarda ne ihtilalcilik ne de iştirakçilik fikirlerine dair en ufak bir iz bulamıyorlar. Buna mukabil Dukas ve Şükrullah tarafından Börklüce hakkında söylenenler bir yanda resmi Osmanlı tarih yazımındaki “sapkın Bedreddin” anlatısına, diğer yanda ise modern dönemde Nazım Hikmet’in temellerini attığı “sosyalist şeyh” edebiyatına kaynaklık etmiş durumda.

Bir de Osmanlı kaynakları arasında “Şeyh Bedreddin’in isyan ettiği iddiasının doğru olmadığı, Börklüce’nin yanlış işleri yüzünden Şeyh’in de töhmet altında bırakıldığı ve kendisini çekemeyenler tarafından bu olay üzerinden iftiraya uğratıldığı” şeklinde bir görüş vardır. (Taşköprizade, Gelibolulu ve hatta Hoca Sadettin bu fikirdedirler.)

Bütün bu açılardan Börklüce gerçekten de “Şeyh Bedreddin hadisesi”nin anlaşılması için anahtar durumunda. Ne var ki Börklüce hakkındaki bilgimiz Bedreddin hakkında bildiklerimizin bile binde biri kadar. Börklüce adının ilk defa zikredildiği ve bu zat hakkındaki literatürün başlıca kaynağı olan Dukas’a göre “sıradan bir köylü”. Dukas Kroniği ile aynı sıralarda -belki de ondan önce- kaleme alınmış olan Behçetü’t Tevarih’e göre “Karaburun’da ortaya çıkan bir sufi”. Bunlardan en az yirmi yıl sonra telif edilen Âşıkpaşazâde Tarihi’ne göre ise “Bedreddin’in kethüdası”. Âşıkpaşazâde’den yine en az yirmi yıl sonra İdris-i Bitlisî tarafından kaleme alınan Heşt Bihişt’e göre “Bedreddin’in kethüdası ve halifesi”. Yine bu sonuncusuyla aynı devrin eseri olan Oruç Bey Tarihi’ne göre “Bedreddin şeyh iken has müridi”.

***

Dukas’a göre, Börklüce’nin müritleri idam sehpasında, şeyhlerini kastederek, “Dede Sultan eriş!” diyerek ölüme gidiyorlardı. Demek ki en büyük manevi otorite “Dede Sultan”dı onlar için. Bedreddin diye birinin varlığından haberleri olduğuna dair bir emare görünmüyor bu anlatıda. Demek ki, geçen haftaki yazıda da anlatmaya çalıştığım üzere, Bedreddin-Mustafa ilişkisindeki problem şu: Şeyh Bedreddin’in kazaskerlik görevi sırasında kethüdalığını yapan ve aynı zamanda tarikat bağı içinde halifelerinden biri olduğu anlaşılan Börklüce’nin bir “tarihi kişiliği” var. Bir de Dukas kroniğinde iki sayfa, Şükrullah’ta ise birkaç cümleden ibaret olan “Karabarun İsyanı” hakkında verilen bilgilerin zaman içinde -hiçbir yeni belge ve kaynak ortaya çıkmadığı halde- dallanıp budaklanıp koskoca bir literatür oluşturması var.

Öte yandan, bazı geç dönem tarihçilerinin Bedreddin’in masumiyetini savunmak adına bütün suçun Börklüce’de olduğunu ileri sürmelerine karşılık, şeyhin torunu tarafından yazılan Menakıb’da -her vesileyle hayırla anılan- Börklüce Mustafa’ya yönelik bir suçlama ve bu yolla bir savunma görülmüyor.

Bu hususta bir diğer problem alanı “Börklüce’nin fikirleri” konusu. Osmanlı kaynaklarında Bedreddin’in halifesinin sapkınlığını göstermek için, modern sosyalist literatürde ise isyanın toplumcu boyutunu anlatmak için zikredilen iddialar. Bahse konu kişi Bedreddin’in halifesi olduğuna göre dini ve siyasi görüşlerinin en azından birbirine yakın olması gerekir. Zaten bu mantıkla müridine yöneltilen suçlamalar doğrudan Şeyh’e de yöneliyor. Mamafih Simavna Kadısıoğlu’nun eserlerinde ne ibahacılık ne devrimcilik ne de iştirakçilik fikirlerinin izi bulunmadığına göre, müridinin bu yoldaki fikirlere sahip olması da çok anlaşılır bir durum sayılmaz.  Dahası, Börklüce Mustafa’ya ait bir yazılı eser de var elimizde.

Yanlış bilmiyorsam, ilk olarak (yine Menakıb’dan da ilk söz eden) Bursalı Mehmed Tahir’in “(Şeyh Bedreddin’in) Halifelerinden olduğu manzum mukaddimesinden anlaşılan Mustafa Bin Burhan namında bir zatın ‘Tasvirül-Kulûb’ isminde tasavvuftan Türkçe bir eseri Aydın’da mütalâamdan geçmiştir” diyerek sözünü ettiği eser. (“Osmanlı Müellifleri”, 1. cilt, sh. 65)

Türkiye’deki ve yurtdışındaki kütüphanelerde -en erkeni 15. asra ait olan- muhtelif yazma nüshaları bulunan bu kitabın yakın zamanda yeni harflerle iki ayrı neşri yapıldı. Eseri okuduğunuzda gayet müteşerri çizgideki bir sufinin nefs terbiyesi, zühd, takva gibi konulara ilişkin nasihatlarıyla ve dinî/metafizik konularda ehlisünnet anlayışına uygun izah ve anlatımlarıyla karşılaşıyorsunuz. Bu bakımdan zihinlerdeki ve literatürdeki “Dede Sultan” imgesine ters gelen bu kitabın müellifinin Börklüce olamayacağını düşünenler var. Ama aynı itirazı birileri Varidat için, diğerleri Letâifü’l-işârât için yapmışlardır. Bunların kendi zihinlerinde canlandırdıkları kişiye ait olamayacağı düşüncesiyle… Ancak sözkonusu eser Börklüce’ye ait olmasa bile Osmanlı kronikleri başta olmak üzere ilgili literatürün analitik ve mukayeseli okunması resmi anlatının adamakıllı sorgulanması gereğini ortaya çıkarıyor.

***

Aslına bakarsanız, erken dönem kaynaklarında Börklüce Mustafa’nın isyan ettiği bile söylenmiyor. Söylenen şey, Bedreddin’in eski kethüdası olan bu adamın şeyh kisvesi altında Aydın ilinde geniş bir taraftar kitlesi topladığı, kendisine veli ve peygamber dedirttiği, “türlü mürailikler eylediği” vs. vs.

Anlatılanlardan çıkan, Börklüce’nin “halkı ifsad etmesi” sebebiyle üzerine asker gönderildiği, onun da üzerine gelen ordulara karşı yanındaki dervişleriyle beraber savaştığı.

Torlak Kemal için de benzer bir anlatım var: “Ve dahi Hû Kemal derlerdi, bir torlak var idi. Kendi sırtarı bir kaç yüz torlakla ve aşaklar yanınca çengler, çegâneler ile illerde gezip, enva’ı fesad ederler idi. Andan Bayezid Paşa, Börklüce’nin işini tamam edip, Manisa’ya gelip, Torlak Hû Kemal’i anda bulup, anı-dahi bir kaç müridiyle boğazından asa kodu.” (Neşrî, “Kitab-ı Cihannüma”, c.2, nşr. Unat-Köymen, 1957, sh. 545)

Geçen haftaki yazıda ilk kaynaklardaki “isyan” anlatısını sürekli akla ve mantığa uydurma uğraşı içinde olan Osmanlı tarih yazıcıları arasında İdris-i Bitlisî’nin önemli bir yeri olduğunu söylemiştim. Börklüce’nin isyan ettiğini ilk söyleyen de galiba yine Heşt Behiş yazarıdır.

***

Konu hakkında sorgulanacak ve altı çizilecek daha çok husus, kaynakların yeni bir gözle okunmasıyla söylenecek daha çok şey var. Biz şimdilik bu kadarla yetinelim. Bilim adamlarımızın eski rivayetleri olduğu gibi naklederek değil, bunları inceden inceye tahlil ederek yapacakları yeni çalışmalarla tarihimizdeki çözümsüz kalmış problemlere çözüm bulmalarını dileyerek…

 

Diğer Yazıları

Yorumlar

Yorumlar 600 Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
Faik Güleçyüz 23 Eylül 2019 06:28
İnşallah. Selâm ve sevgilerimle.
KARAR OKURU 21 Eylül 2019 15:53
Son paragraf aslında geçmişimizdeki bütün alanlar için uygulanmalıdır. Bunu da, en yakın geçmişimizden yola çıkarak geriye doğru gidilebildiği yere kadar giderek yapmalı, gerek Osmanlı, gerekse Cumhuriyet döneminde, yalan ve yönlendirme yolu ile manipüle edilmiş olaylar tarihsel çerçevesi içinde bilimsel yöntemlerle araştırılıp incelenerek oldukları gibi gelecek nesillere aktarılmalıdır. Modern tarih bilimi de bunu gerektirir.
KARAR OKURU 21 Eylül 2019 11:15
Tabii ki resmi tarih yalandan ibaret, mesela turkiye de seksenli yillardaki lise inkilap kitaplarinda, kurtlerin adinin , dagda karda yururken karin kart kurt diye ses cikarmasindan geldigi yaziyordu.Yalanlar tarihi.Irkcilik tarihi, Farkli olani kabul etmeme tarihi.Durustsuzluk,inkar, asimilasyon tarihi, ne mutlu turkum tarihi, bir turk dunyaya bedel tarihi,Butun varligim turk milletine armagan olsun tarihi daha devam edeyimmi....
Krr okr 21 Eylül 2019 08:48
Hocam koca bir yılın cumartesilerini Şeyh Bedrettin ile geçirdik. Geçen Çeşme'ye varmışken Mordoğan, Karaburun gezdik. Pek isyan havası görmedik :). Herkesin keyfi yerinde maşallah. Daha farklı konularda da keyifli yazılarınızı bekliyoruz...
Faik Güleçyüz 21 Eylül 2019 07:33
Börklüce adına bildiğim tek şey; "Yârin dudağı hâriç,herşeyde ortak."dediği. Bu da;bana yetiyor. Selâm ve sevgilerimle.
KARAR OKURU 21 Eylül 2019 10:52
3
Nereden biliyorsun duydun mu yoksa birilerinin yazdığını mı okudun. Kim görmüş
İBRAHİM BURSEVİ 21 Eylül 2019 18:56
0
İnşallah böyle demiştir ve korkutmuştur hak ve halk düşmanlarını.
Deli Emin 21 Eylül 2019 07:05
Demek ki GERÇEK neymiş.. Her yazılana, inanmamak gerek. Yazdığımız kendimiz çoğu kez çünkü! Yazı dizinizi okurken bunu gördüm. Günümüzden bakarak da bu gerçeği görürüz. RTE hegomanyası şu an basın, akademi, yargı üzerinde.Hasımlarını mahkum eden yargı kararaları, yanlışını doğru gösteren dalkavuk medyatörler, oy veren yığınlar,pazarlayan akademisyenler.Bu da GERÇEK. Ama aklıselim, vicdanlı, adil bir gözle bakarsak hakikat öyle değil. Demek ki Şeyh, Torlak Kemal, Börlükce Mustafa hakkında anlatıalnlat hakim olanların yakıştırması.
KARAR OKURU 21 Eylül 2019 01:15
Teşekkürler aydınlatıcı yazılarınız için..
Türk oğlu ! 21 Eylül 2019 00:51
Gücü elinde bulunduran, müesses nizam kendi tarihini yazar. Olayları istediği gibi çarpıtır. Nizamın dışından bakanlar da aynı hataya düşer ve onlarda kendi istedikleri gibi yontup aktarır olayları.Yani herkes kendi zaviyesinden bakar. Ve şakşakçı yalaka takımı aynen tekrar eder durur. Bu her devirde böyledir. Gerçek ise kendi kabuğuna çekilmiştir, belki beni bir gün hakikat gözüyle bakan biri bulur da açığa çıkarım ümidiyle, bu propandist söylemler arasından.
ikkonmaz 21 Eylül 2019 00:40
Seriye bağladığınız bu konu hakkında; bu yazınızın son paragrafın son cümlesinin; bundan sonraki yazılarınızda yol göstermesi dileğiyle, selamlar
X

Her an haberdar olmak ister misin?

Aşağıdaki butona basarak tüm haberlerimizden anında haberdar olabilirsin. Tıpkı telefonunda olduğu gibi sana bildirimler göndereceğiz. Bu servisi dilediğin zaman iptal edebilirsin.

TIKLA HABERLER ANINDA ULAŞSIN