Back To Top
Türk Mutezile’si ve Selçuklu “Mihne”si

Türk Mutezile’si ve Selçuklu “Mihne”si

 - Son Güncelleme: 01.06.2019 Cumartesi 08:14
- A +

Günümüz Türk toplumundaki din anlayışının tarihteki köklerini aramaya hasrettiğimiz son haftaların “Cumartesi Yazıları”nda bağlam gereği kısaca değinilen “Selçuklularda Mutezile” konusu asıl meseleden daha fazla ilgi çekti ve çokça tepki geldi. Bu ilginin sebebini düşünmek de gerekmekle birlikte, itirazlara veya şaşkınlığa yol açan “Selçuklu Mihnesi” diye söz ettiğim hadiseyi ve özellikle Tuğrul Bey’in buradaki rolünü tartışmanın konuyu anlamak bakımından faydalı olacağını düşünüyorum.

Günümüz Selçuklu tarihi çalışmalarının bazılarında bu konudan yeri geldiğinde kısaca söz edilir ama sosyolojik anlamını ve mahiyetini anlamaya dönük bir çaba görülmez. Üstelik, görünen zaaflarına rağmen bu konudaki belirli bir anlatının dışına çıkılmaz.

Modern dönem tarihçilerimiz arasında bu konuya ilk defa değinen Köprülü’dür. Türkiye’de bilimsel tarihçiliğin temellerini atan Fuat Köprülü birçok başka alanda olduğu gibi “Türklerin dinî tarihi” konusundaki çalışmaların da öncüsüdür. “İlk Mutasavvıflar” müellifi, kendisi gibi Osmanlı tarihi çalışmalarının öncülerinden olan Alman şarkiyatçı Babinger’in “Anadolu’da İslamiyet” makalesini eleştirmek üzere kaleme aldığı aynı başlığı taşıyan makalesinin notlarında değinir “Selçuklu mihnesi” dediğimiz hadiseye.

Öncelikle Nizamülmülk’ün “Siyasetname”sine dayanarak “Tuğrul Bey ve Alparslan mutaassıp Hanefi idiler. Birincisi, her pazartesi ve Perşembe oruç tuttuğu gibi, diğeri de hatta Şafiilerden nefret edecek kadar mutaassıptı” bilgisini veren tarihçimiz ardından, neredeyse bütünüyle Sübkî’nin “Tabakat”ından aktarmak suretiyle, sözkonusu hadiseyi anlatır: “Tuğrul Bey’in zaman-ı saltanatında ehl-i sünnet uleması vezir Amidülmülk’ün eser-i fesadı olan birçok takibata uğramışlardır. (…) Amîdülmülk mezheben Mutezilî olduğu cihetle Rafizîler gibi Şeyhayn’a ve sair ashaba küfrediyor, Kerramiye ve Mücessime’ler gibi Cenab-ı Hakk’ı tecsim eyliyordu. Binaenaleyh, mesail-i mezhebiyyeye etrafıyla vakıf olamayan Tuğrul Bey’in safvetinden bilistifade, ondan, minberlerde bid’at sahiplerine lanet edilmesi emrini aldı ve nihayet birtakım isnadat ile, usulen Eşari olan Hanefiler de dahil olmak üzere bütün Şafiiler ehl-i bid’at addolunarak Ebu’l-Hasen el-Eş’ari ile bilumum ehl-i sünnete minberlerde küfredilmeye başlandı.”

***

Aynı hadiseyi aşağı yukarı aynı şekilde ama bu sefer geleneksel anlatının mantık dışına taşmış görünen kısımlarını biraz törpüleyerek aktaran ikinci modern kaynak Şerafettin Yaltkaya’nın “Selçukîler Devrinde Mezahib” makalesidir. (Bu ikinci makale her ne kadar Köprülü’nün çalışmasından daha sonra yayımlanmış olsa da ilk makaledeki “neşrinin beklendiği”ne ilişkin atıftan anlaşıldığı kadarıyla Köprülü dostunun yazdıklarını okumuş ve muhtemelen Subkî’nin rivayetinden bu vasıtayla haberdar olmuş olmalıdır.)

Yaltkaya’nın anlatımı şu şekilde: “Mezheben Mutezilî olmakla, halk-ı ef’âle kâil bulunan [insanın fiillerini kendisinin yarattığına inanan] Amidülmülk, sâir mezahibin de sû-i itikadâtını cem’ ile [diğer mezheplerin de yanlış inanışlarını toplayarak], aynı zamanda Rafizîler gibi Şeyhayn’a [Hz. Ebubekir ile Ömer’e] ve sâir ashaba sebbediyor [sövüp sayıyor] ve Kerrâmiyye ve Mücessimeler gibi Cenab-ı Hakk’ı tecsîm eyliyor [cisim olarak kabul ediyor] idi.”

***

Dediğim gibi, yalnızca Köprülü ile Yaltkaya’da değil, modern dönemde telif edilmiş olan ilgili eserlerin hemen hepsinde hadise aşağı yukarı aynı şekilde hikâye edilir. (Görebildiğim kadarıyla yalnız Mikail Bayram’ın yazdıkları buna istisna oluşturuyor.) Köprülü ve Yaltkaya her ne kadar yalnızca -herhalde en ayrıntılısı olduğu için- Sübki’yi kullanmış görünüyorlarsa da daha önce İbn Esir tarihinde ve bir başka biyografi yazarı olan İbn Hallikân’da da olayın özü üç aşağı beş yukarı aynıdır. (Adı geçenlerin her üçü de Şafii-Eşari mezhebine mensup alimlerdir.)

Ne var ki bu anlatıdaki akla uymayan, tarihî gerçeklerle uyuşmayan çok sayıda hususun hiç itirazsız kabul edilip tekrarlanagelmesi normal olmasa gerek:

BİR. Mutaassıp Hanefi olduğu söylenen, ayrıca her pazartesi ve Perşembe oruç tuttuğu söylenen Tuğrul Bey’in mezhep konularında yeterli bilgiye sahip olmadığı için veziri tarafından kandırılmış olması çok mantıklı görünmüyor.

İKİ. Kandırılması mümkün olsa bile, en az 10 yıl sürdüğü bilenen bu politikanın içeriğinden ve mahiyetinden devlet başkanının bu kadar uzun süre boyunca habersiz kalması herhalde düşünülemez.

ÜÇ. Üstelik uygulama sona erdikten sonra Kündürî’nin başına bir şey gelmemiş olduğuna göre, yapılanlardan sultanın haberdar olmadığına ve -başka kaynaklarda ifade edildiği şekilde- “olayın mahiyetini öğrenince müdahale edip sona erdirdiğine” inanmak kolay değil. Öyle olsaydı kudretli vezirin hiçbir şey olmamış gibi pozisyonunu ve kudretini koruması mümkün olmazdı herhalde.

DÖRT. Eşari karşıtı kampanyanın Kuşeyrî öncülüğünde bir grup Eşari-Şafii alimin bizzat Tuğrul Bey’le görüşüp şikayetlerini bildirmelerinden sonra da devam etmiş olması “sultanın yapılanlardan habersiz olduğu” iddiasını temelden çürütmeye yeter.

BEŞ. Bir kişinin “mezheben Mutezilî olduğu cihetle Şeyhayn’a ve sair ashaba” küfretmesi söz konusu olamaz. Mutezile’nin bu konudaki görüşü ilk dört halifenin meşruiyetinde problem olmadığı ve bu arada Hz. Ebubekir ve Ömer’in de toplumun faziletlileri olarak hilafet için en uygun kişiler oldukları yönündedir.

ALTI. “Usulen Eşari olan Hanefiler” sayıca az olsalar da mevcuttur ama sözkonusu hadiselerin yaşandığı bölgede ve devirde zikre değecek bir kitle oluşturmaları sözkonusu değil.

YEDİ. Bütün bunlar bir yana… “Ehl-i sünnet içi” bir çatışmanın “ehl-i sünnete saldırı” diye tarif edilmesi, “bilumum ehl-i sünnete minberlerde küfredilmeye başlandı” gibi ifadelerin kullanılması Köprülü’ye yakıştıramayacağımız bir özensizlikle gerçekleştirilmiş bir “copy-paste” işlemine işaret olabilir ancak.

SEKİZ. Diğer taraftan, Mutezile itikadına sahip bir kişinin aynı zamanda Şii olması pek ihtimal dahilinde değildir; Mücessime mezhebinin görüşlerini benimsemesi ise muhaldir. (Bu konuları birçoklarından -en azından Köprülü’den- daha iyi bilecek durumda olan Yaltkaya gibi bir alimin buna ihtimal vermesi gerçekten çok tuhaf.)

***

Peki, nasıl yorumlamalıyız bu anlatıyı? Bana öyle geliyor ki büyük oranda Şafii-Eşari kaynaklara dayanan elimizdeki anlatı, aralarında ciddi gerginlikler yaşanmış olan Şafii-Eşariler ile Hanefi-Maturidileri uzlaştırma çabalarına destek gayesiyle -yani bir anlamda iyi niyetle- “Selçuklu Mihnesi”nin günahını üçüncü bir grubun üstüne yıkmak üzere kurgulanmış.

Başka bir ifadeyle, meselenin Eşari-Maturidi çekişmesi şeklinde görünmemesi veya belki yakın zamanlarda yaşanmış bazı tatsız hadiseleri insanların aklına getirmemesi için olayın sorumlusu olarak sultan yerine vezir gösterilmiş, Maturidiler yerine Mutezilîler suçlanmış olmalı.

Bu durumda vezir Kündürî’nin Mutezilî olduğuna ilişkin iddia bile belki ihtiyatla karşılanmak durumunda. Zaten o devirde Hanefi ve Mutezilî adlandırmalarının kimi yerlerde hâlâ birbirinin eş anlamlısı olarak kullanıldığı da hatırdan uzak tutulmamalı.

Belki tam da bu yüzden adı geçen vezirin Hanefi-Maturidi inanç çizgisinde olmadığını kesin bir şekilde göstermek için aynı zamanda “sahabelere küfreden bir rafizi” ve yetmezmiş gibi “Cenab-ı Hakkın cisim olduğuna inanan bir Mücessimî” olduğu iddiaları da ilave edilmiş olmalı anlatıya.

İnsanların iyi niyetle hadis uydurabildikleri bir dönemde tarihi bir hadiseyi iyi niyet saikiyle olduğundan farklı gösterme çabası şaşırtıcı sayılmaz maalesef.

Diğer Yazıları

Yorumlar

Yorumlar 600 Yorumların her türlü cezai ve hukuki sorumluluğu yazan kişiye aittir. Karar Yayıncılık A.Ş ve yazar, yapılan yorumlardan sorumlu değildir. Yorumların 600 karakteri (boşluklu) aşmaması gerekmektedir.
karar okuru 08 Haziran 2019 16:16
Asıl Mikail Bayram hoca ne diyor ona bakmak gerekiyor çünkü kaynak taraması bakımından ondan daha iyisi yoktur özelikle Selçuklular söz konusu ise.
KARAR OKURU 02 Haziran 2019 18:27
İbrahim Bey'in bu yazı dizisini zevkle okumama rağmen bir kelam akademisyeni olarak keskin yargılardan uzak durulması gerektiğini söylemek isterim. Kendilerinin de haklı olarak dedikleri gibi Mu'tezile ile teşbih ve tecsim ehli birbirlerine zıttırlar. Ancak Mu'tezile'nin Bağdat ve Basra Ekolü şeklinde ikiye ayrıldığını ve Abbasilerin başkenti Bağdat ile anılan Bağdat Ekolü İmamet meselesinde Şiilerin Zeydî kolu gibi düşünmektedir. Yazarın İmamet meselesinde bahsettiği görüşler Ehl-Sünnet gibi düşünen Basra Ekolünün görüşüdür. Bundan dolayı hükümlerimizde ihtiyatlı olmak elzemdir. M.Yıldız
Muhtefi. .. 02 Haziran 2019 00:37
Müslüman Türkler hiçbir zaman Sahabeye hakaret etmediler. Mutezile (rasyonelist) değillerdi bugünkü bazi turemeler hariç (hadis, Sünnet inkarcilari) ....Dervişler, Bilgeler önderliğinde yürüdüler.Hz.Ahmet Yesevi ,Hacı Bektas,Mevlana ,Hacı bayram.Ibn i Arabi ve daha nice Horasan Erenleri ve Ehl i Beytin Dualari,Irfan ve Hikmetle CESURCA yuruduler.Bugun Anadolu hala öyledir. !..Yobaz doktrinci mantıkta olmadılar.
Karar Okuru 01 Haziran 2019 14:43
Yorum olarak bilinen bir deyişi tekrarlamakta fayda var. “ HAYATTA EN HAKİKİ İLİM MÜŞİDTİR”. Arkasındaki ahlak ve vicdanı anlamadan din mezhep vb. boşa gayret ve zaman kaybıdır. Ne yazıkki güncel dünyanın işlerine aklı yetmeyenler oralard dolanır durur
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 13:11
biraz derinlik ve zeka gerektiren yazı olunca ortalıkta ne gezizekalı nede yavru mankurt gözükmüyor ne güsel.
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 16:11
2
Ah keşke troller de okumuş gibi yapmak için gelmeseler daha güzel olurdu
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 20:46
0
Bindirilmiş kıtalar'da süt liman !
Haydar Ercan 01 Haziran 2019 11:23
Bu tarz yazılarınızın devamını diliyorum. Aksi halde genç kuşakları entellektüel olma gayretine sevk edecek ne kalıyorki, günümüz ortamında?
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 03:20
Kiminin yolculuğu mahluka kiminin yolculuğu Halikizulcelale tercih meselesi
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 01:35
Aleviler de Türk. Onlarında din anlayışı var. İran Tebriz’e git. Milyonlarca Türk var. Ama sünni değiller. Onların din anlayışı ne olacak. Bırakın bu herşeye din çerçevesinden bakmayı. Sadece bölersiniz.
Merakli 01 Haziran 2019 00:43
Maturi'den Mutezileye gecisi de yaptiniz ya, ne diyeyim. Mutezile kesinlikle Islam disidir. Cunku Islam'in "askin" (transcendental") Tanri anlayisi ile ortusmeyen "evrenin icinde ve onun bir parcasi olan, ona duzen veren (demiurge/artisan) Tanri inancidir temeli. Bakalim sonucta nereye geleceksiniz.
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 00:39
Vezir Amüdinmülk Kûndüri Türk Devlet geleneğinde Sadrazamligin adam gibi ilk uygulayıcısı ve yerlestiricisidir.. Islama aykırı fikirleri olduğunu düşündüğü kişilere karşı büyük savaş verdi. Gazalinin hocası canını kurtarabilmek için mekkeye sığındı. Onlar gibi adamların islamin en büyük düşmanları olduğuna iman etti. Ve karşı devrim yapıldı.. Islam ayaklar altına alındı. Uyduruk bir din dayatildi. Her alanda geriye gidiş başladı. Vezir Kûndüri 5 parçaya bölünerek öldürüldü. Çünkü ehli sünnete göre en büyük düşmandı. Kafirler
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 00:37
Geçen haftakı Mutezile iddianızı bir anlamda düzeltmiş oluyorsunuz ki bence doğrusu da bu. Modern çalışmalara da bakmak ufuk açıcı olabilir. Mehmet Kalaycı'nın Eşarilik Maturidilik İlişkisi ve Adem Arıkan'ın doktora tezi tam da bu dönemleri aydınlatmaya çalışan iki önemli çalışma.
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 00:01
Bence, kuantum fiziği de okumak gerek. Planck ya da Heisenberg'den başlanabilir. Farklı okumalar fayda sağlar diye düşünüyorum.
KARAR OKURU 01 Haziran 2019 22:34
0
00:01, Alman ekolünün hayranlarındansınız anlaşılan.
X

Her an haberdar olmak ister misin?

Aşağıdaki butona basarak tüm haberlerimizden anında haberdar olabilirsin. Tıpkı telefonunda olduğu gibi sana bildirimler göndereceğiz. Bu servisi dilediğin zaman iptal edebilirsin.

TIKLA HABERLER ANINDA ULAŞSIN