Eski Devlet, Millî Savunma ve Adalet Bakanı Prof. Dr. Hikmet Sami Türk, CHP Lideri Özel’in gündeme getirdiği ‘ara seçim’ konusunu yazdı. Anayasa’nın ilgili maddelerine vurgu yapan Türk, ara seçim için şartların mevcut olduğunu söyledi. Yine Anayasa’ya göre genel seçimlere bir yıl kala ara seçimlerin yapılamayacağını belirtti.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde boşalma olması durumunda yapılan seçimlere -Anayasa ve Milletvekili Seçimi Kanunu’nda her ikisi de kullanılan terimlerle- ‘ara seçim’ veya ‘ara seçimi’ denir (AY m. 78/III-V, MSK m. 7).
Ara seçimleri ile ilgili yasa hükümleri, 1924 Teşkilâtı Esasiye Kanunu/1945 Türkçeleştirmesiyle Anayasa döneminde 14.12.1942 tarih ve 4320 sayılı Mebus Seçimi Kanunu (m. 11/III), 5.6.1946 tarih ve 4918 sayılı Milletvekilleri Seçimi Kanunu m. 12), 16.2.1950 tarih ve 5545 sayılı Milletvekilleri Seçimi Kanunu m. 6/I, 35/IX); 1961 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası döneminde 25.5.1961 tarih ve 306 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m. 5/II), 1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası döneminde 10.6.1983 tarih ve 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m. 7, 9) ile konmuştur.
Doğrudan doğruya anayasa konusu olarak ara seçimleri ile ilgili hükümler, 1961 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (m. 74/II-III) ve 1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 78/III-V) ile konmuştur.
1982 Anayasası’nın m. 78/III-V hükümleri, 2839 sayılı Kanun m. 7 ile eş anlamlıdır. Önceki dönemlerde yapılan ara seçimlerde edinilen deneyimlerin ışığında bazı sınırlamalar koyan ya da ortaya çıkmış ve ileride de çıkabilecek yeni gereksinmeleri karşılayan, 27.12.2002 tarih ve 4777 sayılı Kanun m. 2 ile eklenen V. fıkra ile birlikte Anayasa’nın 78. maddesinin “ara seçimler” hakkındaki III-V. fıkraları şöyledir:
“Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde boşalma olması hâlinde, ara seçime gidilir. Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapılır ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, boşalan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hâllerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapılmasına karar verilir.
Genel seçimlere bir yıl kala, ara seçimi yapılamaz.
(Ek fıkra: 27.12.2002-4777 m. 2) Yukarıda yazılı hâllerden ayrı olarak, bir ilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması hâlinde, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim yapılır. …”
1. ARA SEÇİM YAPILMASINI GEREKTİREN HÂLLER
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) üyeliklerinde boşalma olması durumunda ara seçime gidilir (AY m. 78/III c. 1). Milletvekilinin ölümü, başta gelen boşalma nedenidir. Anayasa’da belirtilen diğer nedenlerle “Milletvekilliğinin düşmesi” de boşalmaya yol açar. Bu durum, istifa eden milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine istifasının geçerli olduğunun TBMM Başkanlık Divanınca tespit edilmesinden sonra Genel Kurulca karar verilmesi; milletvekilliğinin kesin hüküm giyme veya kısıtlanma hâlinde düşmesi bu konudaki mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesi; 82. maddeye göre milletvekilliğiyle bağdaşmayan bir görev veya hizmeti sürdürmekte ısrar eden milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine, yetkili komisyonun bu durumu tespit eden raporu üzerine Genel Kurulca gizli oyla karar verilmesi; Meclis çalışmalarına özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içinde beş birleşim katılmayan milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine, bu durumun Başkanlık Divanınca tespiti üzerine Genel Kurulca üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyuyla (301 oyla) karar verilmesi hâllerinde söz konusudur (AY m. 84).
Ara seçimler, TBMM üyeliklerinde boşalma olan seçim çevrelerinde yapılır.
2. ÖNCEKİ YASAMA DÖNEMLERİNDE YAPILAN ARA SEÇİMLERİ
1924 Teşkilâtı Esasiye Kanunu/1945 Türkçeleştirmesiyle Anayasa dönemi ile 1961 ve 1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasaları dönemlerinde yürürlükte olan Mebus ve Milletvekili Seçimi Kanunlarında öngörülen ara seçimler, bir yasama döneminde mebus/milletvekili ölüm veya istifaları nedeniyle seçim çevrelerinde boşalan yerler için yapılmıştır. Cumhuriyet Halk Partisi’nin iktidarda olduğu tek parti döneminde 8 Şubat 1935-26 Mart 1939 arasındaki 5. yasama döneminde 10 Kasım 1938 günü Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünden sonra 11 Kasım 1938 günü Cumhurbaşkanı seçilen İsmet İnönü döneminde 31 Aralık 1938’de yapılan ara seçimle başlayan uygulama, 1945’te çok partili siyasî hayata geçildikten sonra 6 Nisan 1947’de yapılan ara seçimle devam etmiştir. 1982 Anayasası döneminde Anavatan Partisi (ANAP) iktidarı döneminde 28 Eylül 1986 günü yapılan 18. ara seçimine kadar gelmiştir.
3. 28. YASAMA DÖNEMİNDE MECLİS’TE BOŞALAN ÜYELİKLER
Devam etmekte olan 28. yasama döneminde Meclis’te boşalan üyelik sayısı hâlen 8’dir. Boşalmaya yol açan olaylar şunlardır:
12 Aralık 2023 günü Genel Kurulda bütçe kanun teklifi üzerinde konuşurken rahatsızlanan Saadet Partisi Kocaeli Milletvekili Hasan Bitmez, 14 Aralık 2023 günü hayatını kaybetti.
TBMM Başkanvekili ve DEM Parti İstanbul Milletvekili Sırrı Süreyya Önder, 15 Nisan 2025 günü geçirdiği kalp rahatsızlığı nedeniyle ameliyat edildikten sonra yoğun bakımda tedavi edilmekte olduğu hastanede 3 Mayıs 2025 günü vefat etti.
30 Ocak 2024 günü TBMM Genel Kurulunda Yargıtay 3. Ceza Dairesi’nce TİP Hatay Milletvekili Şerafettin Can Atalay hakkında hukuka aykırı biçimde yapılan bir yargılama sonunda verilmiş olan mahkûmiyet kararı okutularak, Anayasa’nın 84. maddesinin II. fıkrasına göre üyeliği düşürüldü.
14 Mayıs 2023 günü yapılan 28. dönem milletvekili genel seçiminde CHP adayı olarak milletvekili seçilen, 31 Mart 2024 yerel genel seçimlerinde yine aynı seçim çevrelerinde CHP adayı olarak belediye başkanı seçilen 4 kişi milletvekilliğinden istifa ettiler: Afyonkarahisar Milletvekili Burcu Köksal, Kırıkkale Milletvekili Ahmet Önal, Adıyaman Milletvekili Abdurrahman Tutdere ve Kastamonu Milletvekili Hasan Baltacı Belediye Başkanı olarak görevlerine başladılar.
Yine 14 Mayıs 2023 milletvekili genel seçiminde AK Parti adayı olarak İstanbul Milletvekili seçilen Murat Kurum, 2 Temmuz 2024 günü ikinci kez Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı görevine atandığı için milletvekilliğinden istifa etti.
Böylece 2 milletvekilinin ölümü, 1 milletvekilinin milletvekilliğinin düşürülmesi, 4 milletvekilinin belediye başkanı seçilmeleri, 1 milletvekilinin bakan olarak atanması nedeniyle milletvekilliğinden istifa etmeleri sonucunda Meclis’te boşalan üyelik sayısı 8 oldu.
4. 28. YASAMA DÖNEMİNDE MECLİS’TE BOŞALAN ÜYELİKLER
Devam etmekte olan 28. yasama döneminde Meclis’te boşalmaya yol açan olaylar şunlardır:
12 Aralık 2023 günü Genel Kurulda bütçe kanun teklifi üzerinde konuşurken rahatsızlanan Saadet Partisi Kocaeli Milletvekili Hasan Bitmez, 14 Aralık 2023 günü hayatını kaybetti.
TBMM Başkanvekili ve DEM Parti İstanbul Milletvekili Sırrı Süreyya Önder, 15 Nisan 2025 günü geçirdiği kalp rahatsızlığı nedeniyle ameliyat edildikten sonra yoğun bakımda tedavi edilmekte olduğu hastanede 3 Mayıs 2025 günü vefat etti.
30 Ocak 2024 günü TBMM Genel Kurulunda Yargıtay 3. Ceza Dairesi’nce TİP Hatay Milletvekili Şerafettin Can Atalay hakkında hukuka aykırı biçimde yapılan bir yargılama sonunda verilmiş olan mahkûmiyet kararı okutularak, Anayasa’nın 84. maddesinin II. fıkrasına göre üyeliği düşürüldü.
14 Mayıs 2023 günü yapılan 28. dönem milletvekili genel seçiminde CHP adayı olarak milletvekili seçilen, 31 Mart 2024 yerel genel seçimlerinde yine aynı seçim çevrelerinde CHP adayı olarak belediye başkanı seçilen 4 kişi milletvekilliğinden istifa ettiler: Afyonkarahisar Milletvekili Burcu Köksal, Kırıkkale Milletvekili Ahmet Önal, Adıyaman Milletvekili Abdurrahman Tutdere ve Kastamonu Milletvekili Hasan Baltacı Belediye Başkanı olarak görevlerine başladılar.
14 Mayıs 2023 milletvekili genel seçiminde AK Parti adayı olarak İstanbul Milletvekili seçilen Murat Kurum, 2 Temmuz 2024 günü ikinci kez Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı görevine atandığı için milletvekilliğinden istifa etti.
Böylece 2 milletvekilinin ölümü, 1 milletvekilinin milletvekilliğinin düşürülmesi, 4 milletvekilinin belediye başkanı seçilmeleri, 1 milletvekilinin bakan olarak atanması nedeniyle milletvekilliğinden istifa etmeleri sonucunda Meclis’te boşalan üyelik sayısı 8 oldu.
5. ARA SEÇİM KOŞULLARI GERÇEKLEŞTİ Mİ?
Anayasa’nın 78. maddesinin III., Milletvekili Seçimi Kanunu’nun 7. maddesinin II. fıkrasına göre her seçim döneminde bir defa yapılan ara seçime gidilmesi için genel seçimin üzerinden 30 otuz ay geçmesi, yani 60 aylık, başka bir deyişle, 5 yıllık yasama döneminin yarısının geçmesi gerekir. Bu, ülkenin çok sık seçim ortamına girmemesi için konmuş bir hükümdür. 28. dönem genel seçimi 14 Mayıs 2023 günü yapıldığına göre 30 aylık süre 14 Kasım 2025’te dolmuştur.
Anayasa’nın 78. maddesinin III., Milletvekili Seçimi Kanunu’nun 7. maddesinin III. fıkrasına göre “Genel seçimlere bir yıl kala ara seçimi yapılamaz.”
Anayasa (m. 77/I) ve Türkiye Büyük Millet İçtüzüğü (m. 1) uyarınca 5 yıl olan seçim dönemi/yasama dönemi, 14 Mayıs 2028 günü dolacaktır. Milletvekili Seçimi Kanunu’nun 6. maddesinin II. fıkrasına göre “Bir önceki seçimin yapıldığı tarihten itibaren beş yılın dolmasından önceki son Pazar günü oy verilir.” Anayasa’nın 116. maddesinin I-II. fıkralarına göre seçimlerin yenilenmesine karar verilmediği takdirde; 7 Mayıs 2028 Pazar, 29. dönem milletvekili genel seçimi için oy verme günü olacaktır. Dolayısıyla 7 Mayıs 2027 tarihinden sonra ara seçim yapılamaz. Genel olarak ara seçimi zamanı, yasama döneminin ilk 30 ayı ile son 12 ayı arasında kalan 18 ay içindedir.
Ancak 28. yasama döneminde bu süre kısalmış bulunmaktadır. 23 Nisan 2026 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 106. kuruluş yıldönümüdür. Bu tarihle 7 Mayıs 2027 arasındaki 11.5 ay, yaklaşık 12 ay içinde belirlenecek bir Pazar günü hâlen Meclis’te boş bulunan 8 milletvekilliği (İstanbul 2, Kocaeli 1, Hatay 1, Afyonkarahisar 1, Kırıkkale 1, Adıyaman 1, Kastamonu 1) için oy kullanılabilir.
Hâlen boş bulunan 8 üyeliğin Meclis’teki dağılımı 4 CHP, 1 AK Parti, 1 Saadet, 1 DEM Parti, 1 TİP milletvekili biçimindedir. Bu durum, Meclis’in boşalan 8 üyelik için ara seçim yapılmasına karar vermesi bakımından partiler arası bir uzlaşma zemini sağlayabilir.
Gerçi bu ara seçim, 14 Mayıs 2023 milletvekili genel seçimi ile ortaya çıkan parlâmento aritmetiğinde çoğunluğu değiştirecek bir seçim olmayacaktır. Parlâmenter sistemin uygulandığı 1961 Anayasası döneminde 5 Haziran 1977 milletvekili genel seçimi ile başlayan 16. yasama döneminde 5 Ocak 1978’de CHP Genel Başkanı Başbakan Bülent Ecevit’in başkanlığında kurulan CHP-CGP-DP-Bağımsızlar Koalisyon Hükümeti 450 üyeli Millet Meclisi’nde 218 ret oyuna karşılık 229 kabul oyu ile güvenoyu almıştı. 14 Ekim 1979 günü 5 ilde (Aydın, Edirne, Konya, Manisa, Muğla) boşalmış olan 5 milletvekilliği için yapılan ara seçimini ana muhalefet partisi Adalet Partisi’nin kazanması üzerine, Meclis’teki çoğunluk değişti. Bunun üzerine Başbakan Ecevit, Meclis’te verilebilecek olası bir güvensizlik önergesini beklemeden istifa etti. Yerine AP Genel Başkanı Süleyman Demirel tarafından MSP ve MHP’nin dışarıdan desteğiyle bir AP Azınlık Hükümeti kuruldu.
Günümüzde ne uygulanmakta olan Cumhurbaşkanlığı Hükümet sistemi açısından, ne sayısal olarak 7 ilde 8 milletvekilliği için yapılacak ara seçimin böyle bir etki yaratması söz konusu değildir. Ama bir anayasal gereği yerine getirmek için yapılacak ara seçim (AY m. 78/III), 14 Mayıs 2023’ten bu yana geçen yaklaşık üç yıl içinde halkımızın siyasî tercihlerinde meydana gelen değişiklikler hakkında bir fikir verecektir. Şüphesiz bu ara seçimin sonuçları iktidar ve muhalefet partileri tarafından değerlendirilecektir. Bu, onların 29. yasama dönemi için yapılacak milletvekili genel seçimine hazırlanmaları bakımından yararlı olacaktır.
*Prof. Dr. Hikmet Sami Türk, Eski Devlet, Millî Savunma ve Adalet Bakanı.
