Görüşler

İki vesayet parantezinden çıkmak

İki vesayet parantezinden çıkmak

Türkiye’de siyasetin alanını daraltan, toplumun iradesi üzerinde etkili olan iki temel vesayet odağı var. Bu iki odağı tanımlarken ideolojilerine bakmak yetmez. Ortak özellikleri, seçilmiş siyasetin üzerinde konumlanmaları, hesap vermemeleri ve kendi iradelerini siyasete ve topluma dayatmalarıdır. ‘Terörsüz Türkiye Süreci’nde benim en çok önemsediğim ve yeterince konuşulmadığını düşündüğüm başlık ise siyaset üzerindeki vesayetin kalkması.

PKK’nın silah bırakması ve kendini feshetmesine ilişkin süreç ilerliyor. Bu ilerlemenin verdiği umutla, uzun zamandır ilk kez geleceği konuşmaya başladık: “Süreç başarılı olursa ne değişir?” Bu soru çok kıymetli. Çünkü yıllarca çatışmanın nasıl yönetileceğini konuşmak zorunda kaldık. Sürecin olumlu sonuçlanmasıyla birçok alanda pozitif gelişmeler yaşanacağı açık. Benim en çok önemsediğim ve yeterince konuşulmadığını düşündüğüm başlık ise siyaset üzerindeki vesayetin kalkması. Daha açık söylemek gerekirse, birbirine düşman görünen iki vesayet odağının, örgütün silah vesayetinin ve devlet içindeki vesayetçi geleneğin etkisini kaybetmesi gerekiyor. Siyasetin ve toplumun farklı kesimlerinin bu iki odağın baskısından uzaklaşabildiği bir iklimin oluşması, sürecin en önemli sonuçlarından biri olacaktır. Bu iki vesayetin ne kadar farklı yerlerden gelip nasıl aynı sonuçta buluşabildiğini anlamak için 2010’daki bir oylamaya bakmak yeterli.

3 Mayıs 2010. TBMM Genel Kurulu, anayasa değişikliği paketinin ikinci tur oylamasını yapıyor. Sıra, siyasi partiler hakkında kapatma davası açılmasını Meclis’in iznine bağlayan 8. maddeye geliyor. Sonuç açıklandığında rakam 327’ydi. Maddenin geçmesi için gereken sayı 330. Türkiye’yi bir partiler mezarlığına çeviren rejimi değiştirmek için yalnızca üç oy eksikti. Madde paketten düştü. BDP, 21 Nisan’daki birinci tur oylamalara beş milletvekiliyle katılmıştı. Ancak 3 Mayıs’taki ikinci turda oylamaya katılmadı. AK Parti grubundan ise en az sekiz fire verildiği hesaplandı. Oylama gizli olduğu için bu oyların kimlere ait olduğunu kesin olarak bilmek mümkün değildi. Ertesi gün Star gazetesi haberi, “Statüko ittifakı” başlığıyla verdi.

Burada dikkat çekici olan, birbirine karşıt görünen siyasi tutumların aynı sonuca hizmet etmesiydi. Parti kapatma rejimini değiştirmeye yönelik düzenleme, farklı siyasi tutumların kesişmesi sonucunda Meclis’ten geçemedi. Üstelik bu rejimin bedelini en ağır ödeyen siyasi geleneklerden biri, onu değiştirecek oylamaya katılmadı. Bu durum, aralarında bir anlaşma olduğunu göstermez. Ancak farklı hesapların nasıl aynı sonucu üretebildiğini gösterir.

Vesayetler genellikle oy kullanmaz, seçilmişlerin tercihlerini kendi gölgeleriyle biçimlendirir. Bir yanda örgütün çizdiği sınırların dışına çıkamayan bir siyasi gelenek, diğer yanda “kapatma davası açmayı zorlaştırmak teröre alan açmaktır” diyen güvenlikçi refleksin baskısını hisseden milletvekilleri. O gün Meclis’te görünmeyen ama siyasi tercihleri etkilediği düşünülebilecek iki gölge vardı. Aslında mesele, o gün kimin hangi gerekçeyle oy kullandığından daha büyük. Siyasetin kendi alanını genişletme ihtimali doğduğunda, farklı gerekçelerle hareket eden aktörler mevcut düzenin korunması sonucunu üretebiliyor. Gerekçeler değişiyor, ama değişmesi gereken düzen yerinde kalıyor.

İKİ VESAYET

Türkiye’de siyasetin alanını daraltan, toplumun iradesi üzerinde etkili olan iki temel vesayet odağı var. Bu iki odağı tanımlarken ideolojilerine bakmak yetmez. Ortak özellikleri, seçilmiş siyasetin üzerinde konumlanmaları, hesap vermemeleri ve kendi iradelerini siyasete ve topluma dayatmalarıdır.

Birincisi, örgütün silah vesayeti. Silahın gölgesinde seçmen iradesini yönlendiren, siyasi temsilcilere talimat veren ve farklı düşünen Kürtleri susturan bir vesayet. Türkiye’de uzun yıllar siyaset, silahlı örgütün belirlediği sınırlar içinde hareket etmek zorunda bırakıldı. İkincisi, devlet içindeki vesayetçi gelenek. Kendini milletin ve seçilmişlerin üzerinde gören, Kürt meselesini bir güvenlik dosyası olarak tutan ve siyasete “bu bizim işimiz” diyen bir anlayış. Darbelerle, muhtıralarla, yargısal ve bürokratik müdahalelerle kendini yeniden üreten bu gelenek, seçilmiş siyasetin hareket alanını sınırlandırdı.

Bu vesayetlerin bedeli soyut değil. Devlet içindeki vesayetçi yapıların 1990’lardaki uygulamaları, faili meçhul cinayetler, köy boşaltmaları ve hukuk dışı müdahalelerle hafızalara kazındı. Bunların önemli bir kısmı AİHM kararlarında ve TBMM araştırma komisyonlarının raporlarında da yer aldı. Örgüt ise adına konuştuğunu iddia ettiği Kürtler üzerinde kendi vesayetini şiddetle kurdu: Kendisine rakip gördüğü Kürt siyasetçileri ve “işbirlikçi” ilan ettiği köylüleri hedef aldı, gençleri dağa taşıdı, farklı düşünen her sesi ihanetle suçladı, infaz etti. Biri devlet adına hukuku askıya aldı, diğeri halk adına halkı susturdu.

Biri seçilmiş temsilcilerin örgütsel iradeye tabi olmasını ister, diğeri seçilmiş iradenin devletin önceden belirlediği sınırları aşmasını engellemeye çalışır. Örgüt bunu talimatla yapar. Adayları belirler, siyasetçinin neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğine karar verir. Devlet içindeki vesayet ise yaptırıma başvurur. Kapatma davaları açar, siyasetçileri yargılar. 2008’de iktidar partisine açılan kapatma davası ve 2009’da DTP’nin kapatılması, bu aracın hem iktidarı hem kimlik siyaseti yapan partiyi hedef alabildiğini gösterdi. 2010’daki oylamanın önemi de buradan geliyordu. Kaynakları ve yöntemleri farklı olsa da ikisi de aynı sonucu doğurur. Biri siyasetçiyi örgütsel iradeye bağlayarak, diğeri devletin yaptırım gücünü kullanarak kuşatır. Sonuçta siyasetin hareket alanı daralır.

Örgüt vesayetinin bedelini en ağır biçimde gösteren örnek, 2015 yazında başlayan öz yönetim ilanları ve hendek süreci oldu. Çözüm sürecinin çöktüğü günlerde örgüt terörü şehirlere taşıma kararı aldı. Mahallelerde öz yönetim ilan edildi, sokaklara hendekler kazıldı, barikatlar kuruldu. Bu kararı izleyen çatışmalar ve operasyonlarla bölge ağır bir yıkım yaşadı. Sur’un tarihi sokakları, Cizre’nin ve Nusaybin’in mahalleleri harabeye döndü. Şehirleri savaş alanına çevirme kararının bedelini, kararı verenler değil, o şehirlerde yaşayanlar ödedi.

Daha da çarpıcı olan, siyasetin bu karara zamanında itiraz edememesiydi. Birkaç ay önce yüzde 13’ün üzerinde oy almış bir siyasi parti, kendi seçmeninin yaşadığı şehirleri savaş alanına çeviren karara karşı inandırıcı bir tutum geliştiremedi, itiraz eden birkaç ses yalnız kaldı. Sonradan bazı siyasetçiler kişisel özeleştiri verdi. Ancak kararı alan ve talimatı verenlerden bugüne kadar sahici bir özeleştiri gelmedi. Bedelini toplumun ödediği bir kararın hesabını, o kararı verenlere sorabilecek güçlü ve bağımsız bir siyasal alan oluşmamıştı. Vesayetin en açık göstergesi de buydu.

NEDEN BULUŞURLAR?

Peki birbirine düşman iki vesayet neden aynı sonuçta buluşur? Çünkü ikisinin de ortak kaybı aynıdır: özerk siyaset. Biri örgütsel iradeyi, diğeri devletin bekasını seçilmiş siyasetin üzerinde tutar. Çatışma ise iki vesayeti de besler. Örgütün şiddeti güvenlikçi refleksi meşrulaştırırken, güvenlikçi baskı da örgütün “başka yol yok” tezine malzeme verir. Böylece birbirinin karşıtı gibi görünen iki taraf, birbirinin hareket alanını genişleten sonuçlar üretir.

Bu iki vesayetin ürettiği sonuçların bedelini ise oy verdiği parti defalarca kapatılan seçmen, silah ile güvenlik baskısı arasında sıkışan köylüler ve çocuklarını kaybeden aileler ödedi.

Bu nedenle aralarındaki ilişkiyi bir ittifak olarak değil, sonuçların örtüşmesi olarak okumak gerekir. Bu yapılar arasında bir pazarlık, anlaşma ya da koordinasyon olduğunu ileri sürmüyorum. Dikkat çekmek istediğim, siyaset alan açmaya çalıştığında birbirine karşıt görünen yapıların, birbirinden bağımsız biçimde de olsa, aynı sonucu üretebilmesidir. 7 Şubat 2012’de MİT yöneticilerine yönelik girişim ile devlet içindeki güç mücadelesi, çözüm arayışını sekteye uğrattı. 2015’te örgütün yeniden çatışmaya yönelmesi ise güvenlikçi yaklaşıma yeniden güç kazandırdı. Bu iki olayın ortak noktası, farklı dinamiklerle ortaya çıkmalarına rağmen siyasetin alanını daraltan sonuçlar üretmeleriydi.

BUGÜN: SİLAH GİDER, VESAYET KALIR MI?

Bugün bu denklemin bir ayağı çözülme sürecinde. Örgüt kendisini feshettiğini ilan etti, ancak silahların teslimi henüz doğrulanmış değil. Meclis, sürece ilişkin yasal düzenlemeyi geniş bir mutabakatla kabul etti. Bürokrasiye nüfuz etmiş FETÖ yapılanmasının tasfiye edilmesi ve devlet içindeki vesayetçi geleneğin önemli ölçüde gerilemesi, bugünkü tabloyu 2010’dan farklılaştırıyor.

Ama vesayetler kendiliğinden çözülmez. Örgütün silahlı varlığının sona ermesi, örgütsel talimat ve baskı alışkanlıklarının da sona erdiği anlamına gelmez; bir siyasi hareketin tabanıyla ilişkisi ancak özgür iradeye ve çoğulculuğa dayandığında demokratik siyasetten söz edilebilir. Devlet içindeki vesayetçi geleneğin gerilemesi de güvenlikçi bürokratik alışkanlıkların bittiği anlamına gelmez. Güvenlikçi refleks, silahın olmadığı bir dönemi silahın var olduğu dönemin alışkanlıklarıyla yönetmeye devam edebilir.

Yeni bir risk de var. Vesayet odakları barışı kendi çıkarları için araçsallaştırmaya çalışabilir. Örgüt içinden kimi isimler süreci, halkın üzerindeki denetimlerini sürdürmenin ve kendilerini Kürtlerin tek temsilcisi olarak kabul ettirmenin aracına dönüştürebilir. Devlet içindeki vesayetçi refleks ise süreci, olağanüstü dönemlerin yetki alanlarını kalıcı hâle getirmenin ya da rakiplerini tasfiye etmenin fırsatı olarak görebilir. Bu riskin önüne geçmenin yolu, siyasetin kendi alanını geri alması ve süreci açık, denetlenebilir ölçütlerle yönetmesidir. Vatandaşları doğrudan ilgilendiren bütün iç meselelerin çözümü Meclis’te açıkça konuşulmalı ve atılacak adımlar şeffaf ölçütlerle doğrulanmalı. Unutmayalım, vesayet siyasetin çekildiği yerde büyür.

VESAYETİN KARŞISINDA SİYASET

İki vesayet odağı birbirine düşman gibi görünebilir. Ancak ikisinin de ortak karşıtı, kendi kararlarını özgürce alabilen siyasettir. Bu yüzden vesayetle mücadele, birini hedef alıp diğerine göz yumarak yapılamaz. Örgütün silah vesayetine karşı çıkıp devlet içindeki vesayetçi geleneği görmezden gelen de, devlet içindeki vesayeti eleştirip örgütün silahlı iradesini mazur gören de aynı yanlışa düşer. Bugün belki ilk kez, bir neslin hiç tanımadığı bir siyaseti, silahın ve vesayetin gölgesinden kurtulmuş bir siyaseti konuşabiliyoruz.

2010’da üç oy eksik kaldı. Bugün eksik kalmaması gereken, siyasetin kendine olan güvenidir.

ADNAN BOYNUKARA

2009-2015 yılları arasında Adalet Bakanlığı’nda Yüksek Müşavir olarak görev yaptı. 25 ve 26. dönemlerde Adıyaman milletvekili olarak TBMM’de bulundu. Boynukara, Ankara Enstitüsü’nde araştırma direktörü olarak görev yapmaktadır.

whatsapp-image-2026-08-13-at-00-12-08.jpeg

YORUMLAR
YORUM YAZ
İÇERİK VE ONAY KURALLARI: KARAR Gazetesi yorum sütunları ifade hürriyetinin kullanımı için vardır. Sayfalarımız, temel insan haklarına, hukuka, inanca ve farklı fikirlere saygı temelinde ve demokratik değerler çerçevesinde yazılan yorumlara açıktır. Yorumların içerik ve imla kalitesi gazete kadar okurların da sorumluluğundadır. Hakaret, küfür, rencide edici cümleler veya imalar, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır. Özensizce belirlenmiş kullanıcı adlarıyla gönderilen veya haber ve yazının bağlamının dışında yazılan yorumlar da içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır.
Bunlar da İlginizi Çekebilir