Üniversite eğitimi üç yıla indirilmeli mi?

Yükseköğretim Kurulu Başkanı Prof. Dr. Erol Özvar’ın dört yıllık lisans eğitiminin üç yıla indirilmesine yönelik çalışmalar yapıldığını açıklaması, Türk yükseköğretim sisteminde önemli bir değişikliğin gündeme geldiğini gösteriyor. 7 Kasım 2026 tarihli açıklamasında Özvar, lisans programlarının 180 AKTS kredisi üzerinden yeniden yapılandırılabileceğini ve ders sayılarının azaltılmasının planlandığını ifade etmiştir .

Bu düzenlemeye ilişkin tartışmalarda öne sürülen gerekçeler arasında gençlerin iş hayatına daha erken başlaması, yükseköğretimin iş gücü piyasasının ihtiyaçlarına daha iyi cevap vermesi ve Avrupa’daki üniversite sistemleriyle uyum sağlanması bulunuyor.

İlk bakışta makul görülebilecek bu gerekçelerin, Türkiye’nin ekonomik koşulları ve yükseköğretim sisteminin mevcut yapısı dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğine inanıyorum. Çünkü bir ülkede başarılı olduğu düşünülen bir eğitim modelinin başka bir ülkede de aynı sonuçları vereceğini varsaymak doğru değildir.

Öncelikle Avrupa’daki uygulamaya ilişkin yaygın bir yanlış anlamayı düzeltmek gerekiyor.

AVRUPA NEDEN ÜÇ YILLIK SİSTEME GEÇTİ?

Avrupa ülkelerinde lisans eğitiminin üç yıl olması, bütün ülkelerin dört yıllık lisans eğitiminden vazgeçtiği anlamına gelmiyor.

1999 yılında başlatılan Bologna Süreci’nin temel amacı, Avrupa ülkelerindeki yükseköğretim sistemlerini birbirine yaklaştırmak, diplomaların karşılıklı tanınmasını kolaylaştırmak, öğrenci hareketliliğini artırmak ve Avrupa üniversitelerinin uluslararası rekabet gücünü geliştirmekti.

Bu süreçte lisans ve yüksek lisans derecelerinin yeniden yapılandırılması da önemli bir yer tutuyordu. Ancak Bologna Süreci, bütün ülkelerin lisans eğitimini üç yıla indirmesini zorunlu kılmadı.

Avrupa Komisyonu’nun açıklamalarına göre lisans programları 180 veya 240 AKTS üzerinden düzenlenebilmektedir. Bir başka ifadeyle Avrupa Yükseköğretim Alanı’nda hem üç hem de dört yıllık lisans eğitimi kabul edilmektedir.

Dolayısıyla Türkiye’nin mevcut dört yıllık lisans sistemi de Bologna ilkeleriyle uyumludur. Avrupa ile uyum sağlamak için eğitim süresini mutlaka üç yıla indirmek gerektiği yönünde bir zorunluluk bulunmamaktadır.

Asıl üzerinde durulması gereken husus, Avrupa ülkelerinin üç yıllık lisans eğitiminden ne ölçüde memnun oldukları ve bu sistemin beklenen sonuçları verip vermediğidir.

AVRUPA’DA HER ÜLKE ÜÇ YILLIK SİSTEMİ TERCİH ETMİYOR

Avrupa ülkelerinin uygulamaları incelendiğinde oldukça farklı modellerle karşılaşıyoruz.

Örneğin İspanya, 28 Eylül 2021 tarihinde kabul ettiği 822/2021 sayılı Kraliyet Kararnamesi ile lisans programlarının genel olarak 240 AKTS üzerinden düzenlenmesini öngörmüştür. Üstelik bu düzenlemeyle mevcut 180 AKTS’lik programların da belirli istisnalar dışında 240 AKTS’ye dönüştürülmesi istenmiştir.

Bu örnek oldukça önemlidir. Çünkü İspanya, Avrupa’da üç yıllık lisans eğitiminin yaygınlaşmasına rağmen dört yıllık modeli genel kural olarak benimsemiştir.

Hollanda’da ise farklı bir uygulama bulunmaktadır. Araştırma üniversitelerinde lisans eğitimi genellikle üç yıl sürerken, uygulamalı bilimler üniversitelerinde dört yıl devam etmektedir. Uygulamalı bilimler üniversitelerinde mesleki becerilere, stajlara ve uygulamalı eğitime daha fazla ağırlık verilmektedir.

Bu durum üzerinde düşünülmeye değer. Üniversite eğitiminin iş hayatına hazırlama işlevini güçlendirmek isteyen Hollanda, uygulamalı eğitim veren kurumlarında neden dört yıllık lisans sistemini korumaktadır?

İskoçya’da da dört yıllık lisans eğitimi yaygın olarak uygulanmaktadır. İskoç üniversiteleri, dört yıllık eğitimin öğrencilere daha geniş bir akademik temel sağladığını, farklı disiplinleri tanıma fırsatı verdiğini ve uzmanlaşmadan önce akademik tercihlerini olgunlaştırmalarına yardımcı olduğunu savunmaktadır.

Nitekim Universities Scotland tarafından yayımlanan bir raporda, dört yıllık lisans sisteminden genel olarak vazgeçilmesinin doğru bir yaklaşım olmayacağı açıkça belirtilmiştir.

Bütün bunlar Avrupa’da tek bir yükseköğretim modelinin bulunmadığını gösteriyor. Ülkeler kendi ihtiyaçlarına, ekonomik koşullarına ve eğitim geleneklerine göre farklı tercihler yapıyor.

Türkiye’nin de aynı hakkı kullanması, hatta kullanmadan önce kendi koşullarını dikkatle değerlendirmesi gerekir.

ÜÇ YILLIK LİSANS EĞİTİMİ BEKLENEN BAŞARIYI SAĞLADI MI?

Bu sorunun cevabı sanıldığı kadar açık değildir.

Bologna Süreci’nin sonuçlarına ilişkin dikkat çekici araştırmalardan biri Martina Kroher, Kathrin Leuze, Stephan Thomsen ve Johannes Trunzer tarafından gerçekleştirilmiştir. Araştırmacılar, Bologna reformlarının yükseköğretime katılım, eğitim başarısı ve mezunların iş piyasasındaki durumları üzerindeki etkilerini inceleyen ampirik çalışmaları değerlendirmiştir.

2021 yılında IZA tarafından yayımlanan ve 2026 yılında Soziale Welt dergisinde gözden geçirilmiş biçimi yayımlanan araştırmanın sonuçları dikkat çekicidir.

Araştırmaya göre Bologna reformları, bazı ülkelerde yükseköğretime katılımı artırmış olmakla birlikte öğrencilerin eğitimlerini başarıyla tamamlama oranları üzerindeki etkiler konusunda sonuçlar karmaşıktır. Daha önemlisi, iş piyasasındaki getiriler bakımından lisans mezunlarının eski sistemdeki uzun program mezunlarına göre daha düşük getiriler elde ettiğine ilişkin bulgular bulunmaktadır.

Üstelik yazarlar, bu alandaki kanıt tabanının küçük ve seçici olduğunu, çalışmaların çoğunun nedensel sonuç çıkarmaya elvermediğini de vurgulamaktadır. Çalışma ayrıca dört yıllık lisansın üç yıla indirilmesini değil, lisans ve yüksek lisans kademelerinden oluşan yapının bütününü değerlendirmektedir. Bu nedenle bu sonuçları üç yıllık lisans eğitiminin bütünüyle başarısız olduğu şeklinde yorumlamak doğru olmaz. Ancak üç yıllık modelin, kendisinden beklenen istihdam avantajlarını her koşulda sağladığı da söylenemez.

Almanya’daki deneyim de uygulama sorunlarının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Bologna reformları sırasında Almanya’da öğrenciler, ders programlarının aşırı yoğunlaşması, sınav yükünün artması ve eğitim programlarının esnekliğinin azalması gibi sorunları gündeme getirmiştir. Özellikle mevcut uzun programların içeriklerinin yeterince yeniden tasarlanmadan daha kısa lisans programlarına yerleştirilmesi eleştirilmiştir.

Hollanda’dan elde edilen veriler de başka bir önemli noktaya işaret etmektedir. Ülkedeki araştırma üniversitelerinde lisans programlarının normal süresi üç yıl olmasına rağmen, 2026 yılında yayımlanan verilere göre Hollandalı öğrencilerin yalnızca yüzde 62’si dördüncü yılın sonunda mezun olabilmektedir.

Demek ki bir lisans programının resmî süresini üç yıla indirmek, öğrencilerin tamamının üç yılda mezun olmasını garanti etmemektedir.

TÜRKİYE’NİN ASIL SORUNU MEZUNİYET SÜRESİ Mİ, İSTİHDAM MI?

Türkiye açısından tartışmanın en önemli boyutunun ekonomik koşullar olduğunu düşünüyorum.

Ülkemizin temel sorunlarından biri, yükseköğretim mezunlarının sayısı ile ekonominin yaratabildiği nitelikli istihdam olanakları arasındaki uyumsuzluktur.

OECD’nin 2026 yılında yayımladığı Education at a Glance raporuna göre Türkiye’de 25-34 yaş grubundaki yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranı 2025 yılında yüzde 9,8’dir. OECD ortalaması ise yüzde 5 düzeyindedir.

Aynı veriler, Türkiye’de 18-24 yaş grubundaki gençlerin yüzde 30,9’unun ne eğitimde ne de istihdamda olduğunu göstermektedir. OECD ortalaması ise yüzde 14,1’dir.

Türkiye İstatistik Kurumunun 2025 yılı Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri de benzer biçimde düşündürücü bir tablo ortaya koymaktadır. Lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı 2024 yılında yüzde 75 iken 2025 yılında yüzde 73,9’a gerilemiştir.

Bu rakamlar, üniversite mezunlarının istihdam sorunlarının ciddiyetini göstermektedir.

Şimdi temel soruyu soralım:

Üniversite öğrencilerini 22 yaşında değil de 21 yaşında mezun ettiğimizde, Türkiye ekonomisi bu gençlere hangi yeni istihdam olanaklarını sunacaktır?

Ekonomi yeterli sayıda nitelikli iş yaratamıyorsa, gençlerin üniversiteden bir yıl erken mezun olması işsizlik sorununu çözmeyecektir. Aksine gençler işsizlikle bir yıl daha erken karşılaşabilecektir.

Eğitim süresinin kısalmasının bazı ekonomik yararları olabilir. Öğrencilerin ve ailelerinin eğitim harcamaları azalabilir, gençler iş aramaya veya lisansüstü eğitime daha erken başlayabilirler.

Ancak bu olası yararların, eğitimde ortaya çıkabilecek kalite kayıplarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Yükseköğretimin amacı yalnızca iş piyasasına eleman yetiştirmek değildir. Üniversiteler aynı zamanda sorgulayan, araştıran, eleştirel düşünebilen ve bilimsel bilgi üretebilen bireyler yetiştirmekle yükümlüdür.

Bu nedenle üniversite eğitiminin başarısını yalnızca ne kadar kısa sürede tamamlandığına bakarak değerlendiremeyiz.

ÜNİVERSİTELERİMİZ BU DEĞİŞİKLİĞE HAZIR MI?

Önerilen değişikliğin ikinci boyutu, üniversitelerimizin değişikliğe uyum sağlama kapasitesidir. Üniversitelerimiz Covid-19 salgını döneminde uzaktan öğretime geçilmesi gerektiğinde maalesef çok başarılı bir sınav vermemişti.

Dört yıllık lisans programının üç yıla indirilmesi, basit bir takvim düzenlemesi değildir. Ders programlarının yeniden hazırlanması, öğrenme çıktılarının gözden geçirilmesi, uygulama ve laboratuvar saatlerinin yeniden düzenlenmesi ve öğretim elemanlarının iş yüklerinin değerlendirilmesi gerekir.

Mevcut dört yıllık programlar 240 AKTS üzerinden yürütülürken yeni sistemin 180 AKTS üzerinden yapılandırılması, toplam eğitim yükünün dörtte bir oranında azaltılması anlamına gelecektir.

Burada cevaplanması gereken temel soru şudur: Bugün verilen eğitimin hangi bölümü gereksizdir ve hangi derslerden vazgeçildiğinde öğrencilerin akademik yeterlilikleri olumsuz etkilenmeyecektir?

Üstelik Türkiye’deki üniversiteler arasında öğretim elemanı sayısı, fiziki altyapı, laboratuvar imkânları ve akademik kalite bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Bu koşullarda bütün üniversitelerin aynı reformu benzer başarıyla uygulayabileceğini varsaymak gerçekçi olmayabilir.

Özellikle mühendislik, fen bilimleri ve uygulamalı eğitim gerektiren alanlarda sürenin kısaltılması, dikkatle değerlendirilmesi gereken sonuçlar doğurabilir.

Diğer taraftan, bazı programların üç yılda tamamlanabilmesi gerçekten mümkün olabilir. Ancak bunun hangi programlar için geçerli olduğuna, akademik gerekçelerle ve program bazında karar verilmelidir.

EĞİTİMDE REFORM, BAŞKA ÜLKELERİ TAKLİT ETMEK DEĞİLDİR

Türkiye’nin eğitim politikalarında geçmişte yaptığı yapısal değişikliklerden çıkarabileceği önemli dersler bulunmaktadır.

Örneğin 2012 yılında uygulamaya konulan 4+4+4 sistemiyle zorunlu eğitim 12 yıla çıkarılmıştır. Bugün ise ortaöğretimin süresine ilişkin farklı modeller yeniden tartışılmaktadır.

Elbette 12 yıllık zorunlu eğitim ile üç yıllık üniversite eğitimi aynı konu değildir. Bunların gerekçeleri ve sonuçları farklıdır. Ancak her iki tartışma da eğitim politikalarında uzun vadeli planlamanın ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Eğitim sistemlerinde yapılacak kapsamlı değişiklikler, yeterli etki analizleri, akademik araştırmalar ve kurumsal hazırlıklar olmadan hayata geçirildiğinde beklenmedik sorunlarla karşılaşılabilir.

Bu nedenle Türkiye’nin ihtiyacı, Avrupa’daki uygulamaları aynen benimsemek değil, bu uygulamaların hangi koşullarda başarılı olduğunu anlamak ve kendi ihtiyaçlarına uygun bir model geliştirmektir.

SONUÇ

Türkiye’deki üniversitelerin eğitim kalitesinin yükseltilmesi, müfredatlarının güncellenmesi, uygulamalı eğitimin güçlendirilmesi ve iş dünyasıyla ilişkilerinin geliştirilmesi gerektiği açıktır. Ancak bunların gerçekleştirilebilmesi için lisans eğitiminin mutlaka üç yıla indirilmesi gerektiği söylenemez. Avrupa’daki deneyimler, üç ve dört yıllık lisans programlarının birlikte var olabildiğini ve farklı ülkelerin kendi koşullarına uygun modelleri tercih edebildiğini göstermektedir.

Türkiye açısından öncelikli sorun, üniversite mezunlarının diplomalarını bir yıl daha erken almaları değil, mezun olduklarında yeterli bilgi ve beceriye sahip olmaları ve bu niteliklerine uygun istihdam olanakları bulabilmeleridir.

Bu nedenle yükseköğretimde böylesine kapsamlı bir değişiklik yapılmadan önce bağımsız bir etki analizi hazırlanmalı, üniversitelerin ve ilgili meslek kuruluşlarının görüşleri alınmalı, farklı programların özellikleri dikkate alınmalı ve mümkünse sınırlı pilot uygulamalarla sonuçlar değerlendirilmelidir.

Her ne kadar planlanan düzenlemenin nasıl uygulanacağına ilişkin ayrıntılar henüz netleşmemiş olsa da yükseköğretim sisteminin iyileştirilmesi amacıyla farklı alternatifler üzerinde durulabilir. Bunlardan biri, tüm programlara aynı eğitim süresini dayatmak yerine, programların niteliği ve gerektirdiği yeterlilikler doğrultusunda farklı sürelerin benimsenmesidir. Örneğin, uygulama ağırlıklı programlarda dört yıllık eğitim süresi korunurken diğer bazı programlarda üç yıllık bir modele geçilmesi değerlendirilebilir. Bir başka seçenek ise mevcut dört yıllık yapıyı koruyarak ders yükünün azaltılması ve müfredatın daha işlevsel hâle getirilmesidir. Ancak hangi model tercih edilirse edilsin, böylesine köklü bir değişikliğin ülke genelinde uygulanmadan önce birkaç üniversitede pilot çalışmalarla sınanması, olası sorunların belirlenmesi ve sonuçlarının titizlikle değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Unutmayalım ki Türkiye’nin ihtiyacı gençlerini daha erken mezun eden bir üniversite sistemi değil, onları daha iyi yetiştiren ve yetiştirdiği insan gücünü değerlendirebilen bir eğitim ve ekonomi düzenidir.

*Prof. Dr. Yusuf Ziya Özcan, eski Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Başkanı.