Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Türkiye İşçi Partisinden (TİP) Hatay milletvekili seçilen ancak Anayasa Mahkemesinin (AYM) iki ayrı hak ihlali kararına rağmen cezaevinden çıkarılmayan Şerafettin Can Atalay hakkında kritik bir karara imza attı. AİHM, 17 Kasım 2026 tarihinde açıkladığı kararda, Atalay'ın milletvekili seçilmesinin ardından tutukluluğunun sürdürülmesini hukuka aykırı buldu. Mahkeme, Atalay'ın TBMM'deki görevine başlamasının engellenmesinin yalnızca seçilme hakkını değil, seçmen iradesinin serbestçe ortaya konulması ilkesini de ihlal ettiğini belirtti.
Strazburg Mahkemesi, Türkiye'nin Atalay'ı serbest bırakması ve milletvekilliği görevine başlamasına izin vermesi gerektiğine hükmetti.
Can Atalay'dan 24 saatlik açlık grevi: "TBMM Başkanı'nı görevini yapmaya davet ediyorum"
AİHM DÖRT AYRI HAK İHLALİ TESPİT ETTİ
AİHM'nin yedi yargıçtan oluşan dairesi, 11503/24 başvuru numaralı davada Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında dört ayrı ihlal tespit etti.
Mahkeme, 6'ya karşı 1 oyla şu hakların ihlal edildiğine karar verdi:
Madde 5/1: Özgürlük ve güvenlik hakkı.
1 No'lu Protokol'ün 3. maddesi: Serbest seçim hakkı ve seçilmiş temsilcinin parlamentoda görev yapabilmesi.
Madde 18: Hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların öngörülen amaçları dışında kullanılması yasağı.
AİHM ayrıca, tutukluluğun hukuka uygunluğunun mahkeme tarafından süratle incelenmesini güvence altına alan 5. maddenin 4. fıkrasının ihlal edildiğine oy birliğiyle hükmetti.
Kararda, Atalay'ın milletvekili seçilmesinden sonra tutukluluğunun devam ettirilmesinin hukuki dayanağı bulunmadığı vurgulandı.
"CAN ATALAY'IN TUTUKLULUĞU ONU SUSTURMAYI AMAÇLIYORDU"
AİHM kararının en dikkat çekici bölümlerinden biri, Atalay'ın cezaevinde tutulmasının siyasi amaçlarına ilişkin değerlendirme oldu. Mahkeme, Atalay'ın durumunun Türkiye'deki diğer siyasi muhaliflerin, insan hakları savunucularının ve gazetecilerin tutukluluk süreçlerinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini belirtti.
Yargıtayın AYM kararlarını uygulamamakta ısrar etmesi, Anayasa Mahkemesi üyeleri hakkında suç duyurusunda bulunulması ve siyasi makamların açıklamaları birlikte ele alındı.
AİHM, bütün bu koşullar ışığında Atalay'ın tutukluluğunun kendisini susturmayı ve çoğulculuğu bastırmayı amaçladığı sonucuna ulaştı.
Mahkeme, söz konusu amacın insan hakları savunucularının çalışmalarında caydırıcı bir etki yaratabileceğine dikkat çekerek Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 18. maddesinin ihlal edildiğini tespit etti.
YARGITAYA SERT ELEŞTİRİ: ANAYASA MAHKEMESİNİN YETKİSİ SORGULANAMAZ
Kararda, Türkiye'deki yüksek yargı organları arasında yaşanan Can Atalay krizine de geniş yer ayrıldı. AİHM, Anayasa Mahkemesinin bireysel haklara ilişkin anayasal güvenceleri bağlayıcı biçimde yorumlama yetkisine sahip en yüksek yargı mercii olduğunu hatırlattı.
Yargıtayın AYM tarafından verilen kesin ve bağlayıcı kararları uygulamamasını hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz bulan mahkeme, bir başka yargı organının AYM kararlarının geçerliliğini sorgulamasının kabul edilemeyeceğini belirtti.
Mahkeme, Atalay lehine verilen ikinci AYM kararının da uygulanmamasını benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendirdi.
Yargıtayın, Atalay hakkında hak ihlali kararı veren AYM üyeleri için suç duyurusunda bulunması da kararda eleştirilen gelişmeler arasında yer aldı.
AİHM, Anayasa Mahkemesinin Atalay hakkındaki kararlarının açık ve tereddüde yer bırakmayacak nitelikte olduğunu vurguladı.
"HALKIN ÖZGÜR İRADESİNE DE MÜDAHALE EDİLDİ"
AİHM, Can Atalay'ın milletvekilliği görevine başlamasının engellenmesini yalnızca bireysel bir hak ihlali olarak değerlendirmedi. Mahkemeye göre Atalay'ın 2023 seçimlerinde Hatay milletvekili seçilmesine rağmen cezaevinde tutulması ve ardından milletvekilliğinin düşürülmesi, seçilme ve parlamentoda görev yapma hakkına haksız bir müdahale oluşturdu.
Kararda, bu müdahalenin halkın seçimlerde ortaya koyduğu iradenin serbestçe ifade edilmesini de engellediği belirtildi.
Böylece AİHM, Atalay hakkında verilen kararların seçmenlerin demokratik temsil hakkını da etkilediğini ortaya koydu.
TÜRKİYE'YE AÇIK TALİMAT: TAHLİYE EDİN, MECLİSTE GÖREV YAPMASINI SAĞLAYIN
AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin kararların bağlayıcılığı ve uygulanmasına ilişkin 46. maddesi kapsamında Türkiye'nin atması gereken adımları da açıkladı. Mahkeme, Can Atalay'ın serbest bırakılması ve TBMM'deki milletvekilliği görevine başlamasına izin verilmesi gerektiğine hükmetti.
Kararda, benzer hak ihlallerinin gelecekte yeniden yaşanmaması için Türkiye'nin gerekli önlemleri alması istendi.
AİHM, Anayasa Mahkemesi kararlarına eksiksiz uyulmasının hukuk devletinin temel koşullarından biri olduğunu vurguladı.
32 BİN 500 AVRO MANEVİ TAZMİNAT
AİHM, hak ihlali kararının yanı sıra Türkiye'nin Can Atalay'a 32 bin 500 avro manevi tazminat ödemesine de hükmetti.
Mahkeme, Atalay'ın milletvekili seçilmesinden sonra devam eden tutukluluğu nedeniyle uğradığı hak ihlallerini dikkate alarak bu kararı verdi.
Can Atalay'dan 'çerçeve yasa' açıklaması
AYM İKİ KEZ TAHLİYE KARARI VERMİŞTİ
Can Atalay, Gezi Parkı davasında 25 Nisan 2022 tarihinde 18 yıl hapis cezasına çarptırılmıştı. Atalay, hakkındaki temyiz incelemesi sürerken 14 Mayıs 2023 genel seçimlerinde Türkiye İşçi Partisinden Hatay milletvekili seçildi. Milletvekili seçilmesinin ardından yasama dokunulmazlığına sahip olduğunu belirterek tahliyesini talep eden Atalay'ın başvurusu Yargıtay tarafından reddedildi.
Anayasa Mahkemesi ise 25 Ekim 2023 tarihinde Atalay'ın kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkının ihlal edildiğine karar verdi. Ancak Yargıtay, AYM'nin kararını uygulamadı. AYM'nin 21 Aralık 2023 tarihli ikinci hak ihlali kararı da yerine getirilmedi.
Bu gelişmelerin ardından Atalay'ın milletvekilliği düşürüldü. Atalay ise cezaevinde tutulmaya devam edildi.
