Görüşler

COP31’in ardından: Attığımız taş ürküttüğümüz kurbağaya değiyor mu?

COP31’in ardından: Attığımız taş ürküttüğümüz kurbağaya değiyor mu?

Bayburt Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Turgut Bayramoğlu, Türkiye'nin ilk kez ev sahipliği yaptığı COP31 zirvesini yazdı. Antalya'da düzenlenen uluslararası toplantılara dair değerlendirmelerde bulunan Bayramoğlu, konuşulanları, vaatleri ve yerine getirilmneyenleri irdeledi.

Sivil itaatsizliğin ilk savunucusu Henri David Thoreau, Walden’da “Cennetten bahsediyor, dünyayı utandırıyoruz.” diye yazar. İklim değişikliği adı altında yapılan bütün çalışmalarda maalesef iklimden bahsedip dünyayı utandırıyoruz. İnsanoğlu dünyadaki yaşam süresine bakmadan veya bu geçen süreyi yeterince düşünmeden oldukça kibirli davranmakta ve dünyayı istediği gibi değiştirirken, yeterince kirlettikten sonra da temizleyebileceğini sanmaktadır. Dünya bir mucizedir. Dünyada bugün var olan sayısız canlının ve hatta cansız maddelerin milyarlarca yıllık döngüler geçtikten sonra bu hale geldiğini akılda tutmamız gerekir. Bana göre iklimle ilgili konuları ele alırken, doğanın anlaşılmaya çalışılması fakat kolay kolay müdahale edilememesi gerektiği bir şiar olarak aklımızın bir köşesinde bulunmalıdır. İnsanoğlu olarak yaptığımız bütün faaliyetlerin iklim tarafından belirlendiğini bilmeliyiz. Konunun bu boyutta uluslararası toplantılara konu olması ise Antroposen yüzündendir. Yani insanoğlu iklimi ve dolayısıyla doğayı değiştirme kudretine sahiptir. Yaşadığımız seller, orman yangınları, buzulların erimesi vs. bütün iklimsel etkiler ortalama olarak insanoğlunun son iki yüz elli yılda çevresine yaptığı etkilerin sonucudur. Bununla beraber insanoğlunun kritik sınırlar aşıldıktan sonra kaybettiğini geri kazanma gücü tamamen bir soru işaretidir. Şimdi COP31 ne anlama geliyor ona bakalım: Yani yapılanlar bir işe yaradı mı, yarayacak mı?

COP31 VE IPCC

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC: Intergovernmental Panel on Climate Change) iklim çalışmalarının bilimsel tarafını, Taraflar Konferansı (COP: Conference of the Parties) ise politik tarafını oluşturmaktadır. IPCC’de alınan karalar COP tarafından politikaya dönüştürülmektedir. İlk COP toplantısı 1995 yılında Berlin’de gerçekleşmiş, COP31 ise malumunuz bu sene ülkemizin ev sahipliğinde iki ülkenin işbirliği ile tamamlanmıştır. Yani geride etkileri farklı olmakla beraber otuz adet COP toplantısı geride kalmıştır. Unutmayalım ki, 2015’de Paris İklim Anlaşması’nda bile fosil yakıt lafı geçmemiş ancak 2023 yılında COP28 Dubai'de ilk kez fosil yakıt kavramı sözleşmeye girmiştir. Neden bu önemli çünkü fosil yakıtları gündemin ilk sırasına almayan hiçbir toplantının iklim krizi bağlamında işe yaraması mümkün değildir de ondan.

Antalya’da 9-20 Kasım tarihleri arasında gerçekleşen COP31, görkemli bir şekilde yapıldı ve Türkiye’nin başarılı organizasyonu ile tamamlandı. Katılımın rekor düzeyde olduğu zirveye 196 ülke temsilcisi, 95 ülke lideri, 7 uluslararası kuruluş temsilcisi, 92 binin üzerinde yüz yüze katılım, en kalabalık heyet Türkiye’den olmak üzere (2.950), Brezilya (1.994), Nijerya (1.506), Çin (1.020) ve Endonezya (978) başta olmak üzere çok kalabalık heyetler toplantıda temsil edildi. Kısaca Antalya’da 120 binin üzerinde katılımcı ile en kalabalık COP toplantısı yapılmış oldu. Antalya merkezde Halkın İklim Yürüyüşü adı altında 10 binden fazla katılımcı zirveyi protesto etti. Paris İklim Zirvesi’nden imzasını geri çeken ABD COP31’e resmi olarak katılmazken bazı eyalet temsilcileri ve bazı Demokrat Parti üyeleri katıldı. Diğer iki ülke İsrail ve Myanmar zirveye farklı sebeplerle resmi olarak katılmadı.

Resmi toplantının haricinde alternatif COP toplantıları da yapıldı. Bu toplantılar sivil toplum kuruluşları, iklim aktivistleri, sendikalar, yerli halklar ve yerel topluluklar tarafından organize edilen karşı veya paralel iklim zirveleridir. Genellikle “Halkların İklim Zirvesi” (Peoples' Climate Summit) olarak anılan toplantılarda ise resmi süreçlerin yetersizliğini vurgulayan, müzakerelerin yetersiz olduğu, fosil yakıtlardan çıkış konusunda bağlayıcı kararların alınmadığı, özellikle petrol şirketlerinin iklim mücadelesi konusunda yıkıcı lobi faaliyetleri ele alınmaktadır. İklimle mücadele sadece teknik bir konu olmadığı için bu alternatif toplantılar iklim adaleti bağlamında insan hakları, emek hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği ve tarihsel sorumluluk gibi farklı boyutlarla ele alınmaktadır. Bana göre de olması gereken gerçek günden bu alternatif toplantılardır.

COP31’in magazin tarafı da hiç fena değildi: En ünlü iklim aktivisti Greta Thunberg’in gelmesi başlı başına bir ilgi odağı olurken, Türkiye’den Antalya’ya bu zirve için giden sinema yıldızları ve milli sporcular toplantıları renklendirdiler. Milyarderlerin zirveye 87 özel jetle gelmesi de ayrıca hem ironik oldu hem de haklı olarak çok fazla eleştirildi. Yani yapılan hesaplamalara göre COP31’in karbon ayak izinin yaklaşık 85 bin ile 100 bin ton karbondioksit eşdeğeri olduğu iddia edilmektedir. Özel jetlerin bu konudaki sembolik önemlerine dikkat çekmek gerekir. Şimdi en başta yaptığımız alıntıya geri dönebiliriz: İklimden bahsediyoruz fakat dünyayı, bilimi ve vicdanları utandırıyoruz.

EMİSYON KAYNAKLARI

Bu toplantıların önemli katkılarından biri de iklim ne kadar gündemde kalırsa o kadar merakı uyandırmakta ve daha fazla insanın bu konuda bilinçlenmesini sağlamaktadır. Fakat yapılan toplantıların dikkat çektiği yönler konunun asıl odağından uzak olunca fayda vermesi gereken unsur faydasızlığa dönüşebilir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bir sözünde mealen, “söz çoğu zaman hakikati gizler” demektedir. Bu toplantılar da sanki doğruların gizlenmesi için yapılıyor gibidir. Neden böyle düşünüyorum? Our World in Data veri kaynağına göre her yıl insan kaynaklı karbondioksit salımı olan 50 milyar ton (CO2 eşdeğeri) karbon atmosfere bırakılmakta, bu salımın %73,2’si enerji kullanımından, %18,4 tarım, ormancılık ve arazi kullanımından, %5,2 endüstriyel süreçlerden ve %3,2 ise atık yönetiminden kaynaklanmaktadır. Bütün sektörler göz önünde tutulduğunda fosil yakıtların (kömür, petrol ve doğal gaz) payı ise %89’lara kadar çıkmaktadır. Yani sorunun kaynağı küreseldir ve küresel toplantılar (COP31, IPCC) yapılmaktadır fakat çözüm de küreseldir ve bu konuda küresel aktörler olaya bu pencereden bakmak istememektedirler.

KAÇAK GÜREŞENLER

Küresel karbon emisyonlarının yaklaşık %30’u Çin, yaklaşık % 11’i ise ABD kaynaklıdır. Türkiye’nin bu konudaki katkısı ise sadece %1’dir. Yani konu Çin ve ABD tarafından ciddiye alınmadan hangi uluslararası toplantı yapılırsa yapılsın havanda su dövmekten öteye gidilemeyecektir. Konu anlaşılsın diye bir iki hatırlatma yapmak yerinde olabilir. Çin, Hindistan ve Türkiye gibi ülkeler kalkınma yolunda olduklarından bu ülkelere bu konuda kayırılmış ülke statüsü verilmiştir. Kayırılmış ülke, gelişmekte olan ülkeler tarihsel olarak küresel ısınmaya daha az katkı yaptıkları için esnek emisyon hedeflerine sahip olabilirler ve iklim finansmanından yararlanabilirler anlamına gelmektedir. Kısaca Çin ve benzeri ülkeler, kalkınmalarını tamamlamış olan ülkelere, biz kalkınmamıza daha yeni başladık, durun biz de hiç değilse size yaklaşalım sonra oturur bu konuları konuşuruz demektedirler. Bu söylem elbette bir açıdan mazur görülse de, iklim krizinin geri dönüşü olmayan kritik aşamalara gelmesi durumunda bir işe yaramayacaktır. Çünkü hava olayları kaotiktir ve insanoğlu bir aşamadan sonra geri dönüşü olmayan bir yola girebilir. İklim, ülkelerin kalkınma hedeflerini anlamaz. ABD’nin bu konudaki günahı ise çok fazladır. Birincisi zaten bugüne kadar en fazla emisyon yapan ülkedir: 1750’den bugüne kadar toplam emisyonların yaklaşık dörtte biri ABD tarafından yapılmıştır. Diğer bir husus ise ABD, Çin ile olan ticaret savaşlarından dolayı ekonomisini yavaşlatmaya yanaşmamaktadır. Söylem düzeyinde ise birincil ağızlardan iklim krizini reddederek bu niyetini göstermektedir. Bütün bilimsel verilere rağmen ABD, Paris İklim Anlaşması’ndan geri çekilerek resmi olarak pozisyonunu beyan etmiştir. Başkan Donald Trump, iklim krizine “gelmiş geçmiş en büyük dolandırıcılık” diyerek bir açıdan konuya muhatap olmayacağını beyan etmiş, karbon ayak izi kavramını reddetmiş ve yenilenebilir enerjilere karşı fosil yakıtları savunmuştur.

COP31 ÇIKTILARI

Daha öncede vurguladığım gibi bu tip toplantılar belki iklim bilincinin gelişmesine katkı sunmakta fakat diğer taraftan iklim krizinin sona erdirilmesi, hiç değilse durdurulması için somut adımlar atılmamakta, fosil yakıtlar gündem dışı bırakılmakta, toplantılar “yeşil aklama” (greenwashing) aracına dönüştüğü için eleştirilmektedir. Diğer yandan eş başkanlar olan Türkiye ve Avustralya’nın fosil yakıtlardan çıkışı ile ilgili herhangi somut takvim yer almamaktadır. İklim Değişikliği Performans Endeksi (CCPI 2027) verilerine göre Türkiye 64 ülke arasında 53. ve Avustralya ise 54. sıradadır. Türkiye’de 37 aktif kömürlü termik santral işletilmeye devam etmekte ve hali hazırda petrol aramaları devam etmektedir. Avustralya ise dünyanın en büyük üçüncü fosil yakıt ihracatçısıdır. Bir başka eleştiri ise nihai elektrik tüketiminin 2035 yılına kadar %35’inin yenilenebilir enerjilerden elde edilmesi hedefi olan (35-by-35) hedefinin yetersizliğidir. Bu hedef yetersizdir çünkü bugün itibariyle dünya çapında yenilenebilir enerjilere yapılan yatırımlara rağmen bu enerji kaynağının nihai kullanımdaki payı halen %25’ler civarındadır. Hâlbuki tamamı yenilenebilir enerjilerden elde edilmesi gerekir.

Son söz olarak COP31 devam ederken tam olarak tüm unsurlarıyla zirvede yer almaları beklenen Çin, ABD ve Rusya’nın liderlerinin başka bir vesileyle Çin’de bir araya gelmeleri, bu büyük güçlerin COP zirvelerine bakış açılarına ilişkin bir göstergedir. Bir an önce uluslararası kuruluşlar, ulusal devletler ve büyük petrol şirketleri, dünya halen yaşanabilir bir yerken kamuoyunu oyalamayı bırakıp gerçek gündeme dönmelilerdir.

*Prof. Dr. Turgut Bayramoğlu, Bayburt Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Bölümü Öğretim Üyesi.

YORUMLAR
YORUM YAZ
İÇERİK VE ONAY KURALLARI: KARAR Gazetesi yorum sütunları ifade hürriyetinin kullanımı için vardır. Sayfalarımız, temel insan haklarına, hukuka, inanca ve farklı fikirlere saygı temelinde ve demokratik değerler çerçevesinde yazılan yorumlara açıktır. Yorumların içerik ve imla kalitesi gazete kadar okurların da sorumluluğundadır. Hakaret, küfür, rencide edici cümleler veya imalar, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır. Özensizce belirlenmiş kullanıcı adlarıyla gönderilen veya haber ve yazının bağlamının dışında yazılan yorumlar da içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır.
Bunlar da İlginizi Çekebilir