Görüşler

Kabalık çağı ‘öfkenin iktidarı’

Kabalık çağı  ‘öfkenin iktidarı’

İstanbul Planlama Ajansı Başkanı Doç. Dr. Buğra Gökçe, 20 aydan beri tutulduğu cezaevindeki ortamı ve infaz koruma memurlarıyla yaşadıkları diyaloğu anlattı. Hapishane şartlarında kendisi ile birlikte İBB davası kapsamında tutuklanan bürokratlar ile belediye başkanlarının da mevcut ortamdaki durumunu irdeledi.

Yirmi ay önce ardına girdiğimiz parmaklıkların, beton duvarların ve demir sürgülerin soğukluğunda nezaket, insanın en son bekleyeceği şeylerden biri. Hele dışarıda makam sahibi olmuş, etrafınızda sürekli sizin için koşturan yardımcılarla yaşamış, eliniz sıcak sudan soğuk suya değmemişse... Bir anda bütün işlerinizi kendinizin yapmak zorunda kaldığınız, temizliğinizi, bulaşığınızı, çamaşırınızı kendinizin hallettiği, adınızla seslenilen, size yardım etmek için seferber olan ya da hürmet gösteren insanların bulunmadığı bir dünyaya düşersiniz. Böyle bir yerde yalnızca alışkanlıklarınız değil, egonuz da ağır bir sınavdan geçer. Size kaba gelen pek çok davranışın aslında buranın olağan düzeni olduğunu öğrenirsiniz.

Bütün bunlara rağmen, burada uzun zaman geçirdikten sonra sohbetlerimiz derinleşen infaz koruma memuru arkadaşlarımızın bizler, yani başkanlar ve beraberindekiler hakkındaki değerlendirmelerini dinlemek ilginç. Birkaç istisna dışında kimsenin ego yapmadığını, kapris göstermediğini, herkesin nazik ve görevlerine karşı anlayışlı davrandığını söylüyorlar. Bulunduğumuz koşullara uyum sağlamak, hayatın değişen şartlarını kabullenmek, egomuzla ve kibrimizle mücadele etmek, kamu görevini iyi niyetle yapmaya çalışan insanları anlamaya çalışmak bakımından önemli bir sınavı büyük ölçüde başarıyla verdiğimizi düşünüyorum.

Bunları anlatmamın sebebi, ilk günlerde alabildiğine kaba bulduğum pek çok davranışın zamanla buranın normali olduğunu kabullenmem ve asıl kabalığın hayatımıza çok daha farklı biçimlerde sızdığını fark etmem.

Peki, ne demek istiyorum?

Kabalık, her zaman hakaretamiz bir sözle, doğrudan aşağılamayla ortaya çıkmak zorunda değil. Her toplumun kendine özgü biçimleri olsa da kabalık; hakaret, yok sayma, aşağılama ve dışlama üzerinden kendisini gösteriyor.

Sloven düşünür Renata Salecl, Kabalık Çağı kitabında, bu biçimlerin toplumdan topluma değişebileceğini ancak özünde benzer bir tahakküm ve değersizleştirme ilişkisi taşıdığını anlatıyor. Ardından önemli bir değişime işaret ediyor: Bir zamanlar nezaket maskesinin ardına saklanan kabalık, artık çoğu zaman açıkça, hatta gururla sergileniyor. İnsanlar ne düşündüklerini, çoğu zaman kaba bir üslupla, hiç süzgeçten geçirmeden söyleyebiliyor. Sanki kendini tutmak bir zayıflık, hatta daha kötüsü bir aptallık; yutkunmak ise enayilikmiş gibi.

Oysa nezaket, yalnızca özür dilemeyi bilmekten, teşekkür etmekten ya da birkaç görgü kuralına uymaktan ibaret değil. Nezaket, gerektiğinde egoyu bir kenara çekebilmek, kibrini dizginleyebilmek, başkasına alan açabilmek, özveride bulunabilmek ve haksızlığı gidererek adaleti kendi dengesi içinde tesis etmeye çalışmaktır. Bir başka insanın varlığını, sınırlarını ve kırılganlığını hesaba katabilmektir.

Ne yazık ki modern kapitalizmin insanı, bu erdemleri çoğu zaman zayıflık olarak gören bir yaşam biçiminin içinde büyüyor. Belki de bu yüzden olgunlaşmak yerine sürekli kendisini kanıtlamak, göstermek ve başkalarının önüne geçmek zorunda hissediyor.

Salecl’in saygının yitip gitmesini yalnızca bulunulan ortamların, hele cezaevi gibi olağanüstü koşullara sahip mekânların meselesi olarak görmesi beklenmez ama; bunu sadece görgü kurallarına bağlamaması, üzerinde durulması gereken bir tespit. Çünkü kabalık, çağdaş kapitalizmin yalnızca davranışlarına değil, diline ve siyaset yapma biçimine de yerleşmiş durumda.

Rekabetin, hızın ve bireyselliğin haddinden fazla yüceltildiği bu çağda çalışma hayatında yirmi dört saat verimli olmak, çalışanların ve muhatapların her an müsait bulunmasını beklemek olağan kabul ediliyor. Oysa insanların özel hayatları, dinlenmeye ihtiyaçları ve her zaman müsait olamayacakları zamanlar olduğu bilinci çok da uzak olmayan bir geçmişte gündelik hayatımızın parçasıydı. On-on beş yıl önce bir telefon açarken “Müsait misiniz?” diye sormak, bir talebe “Müsaitseniz...” diye başlamak sıradan bir nezaket biçimiydi. Şimdi bu küçük inceliklerin bile giderek unutulduğunu görüyoruz.

Kabalık yalnızca insan ilişkilerinde yaşanmıyor. Çağdaş kapitalizmin siyasetinde hakaret de bir performansa dönüştü. Düşündüren imalar, dolaylı anlatımlar, ölçülü eleştiriler ve nezaketi elden bırakmayan bir siyaset dili artık yetersiz, hatta düşük performanslı bulunuyor. En yüksek sesle konuşan, en ağır sözleri söyleyen, hakarete varan ifadeler kullanan daha başarılı sayılıyor; alkışlanıyor, seçmen topluyor.

Dahası, Salecl’in de işaret ettiği üzere öfke artık iletişimin önünde bir engel değil, onu harekete geçiren bir güç hâline geldi. Oxford Üniversitesi’nin 2025 yılı için yılın kelimesi olarak “rage bait”i, “yani insanları öfkelendirerek etkileşim ve dikkat toplamayı” amaçlayan içerikleri seçmesi de bu dönüşümün bir göstergesi. İnternet ve sosyal medya mecralarında öfke, çoğu zaman fikirlerden çok daha hızlı yayılıyor. Hakarete şaka, acımasızlığa mizah, saldırganlığa dürüstlük deniyor. İnsanları incitmek, sınırları ihlal etmek, karşısındakini küçültmek bir tür cesaret gösterisi gibi sunuluyor.

Pandemiyle birlikte yaygınlaşan kurye hizmetleri ve internetten alışveriş düzeni de bu değersizleştirmenin başka bir yüzünü gösteriyor. Üretimin ve tüketimin arkasındaki emek görünmezleşiyor; işçiler ve çalışanlar sürekli izleniyor, denetleniyor, puanlanıyor. Performansları, hızları, teslimat süreleri ölçülüyor; kimi zaman yaşamlarını tehlikeye atacak bir yarışın içine itiliyorlar. İnsan, bir makinenin değersiz dişlilerinden biri hâline getiriliyor. Demek ki kabalık yalnızca kaba bir söz söylemekle yaşanmıyor; insanı değersizleştirerek, emeğini küçümseyerek, varlığını görünmez kılarak da yaşanıyor.

Kabalığın farklı biçimleri var demiştim. Cezaevinde, yalnızca mazgal açıp “Buğra!” diye seslenen, evladınız yaşındaki bir görevlinin sesindeki hor görme duygusuyla da karşılaşabiliyorsunuz. İlk geldiğimiz günlerde çok yadırgadığım bu hitap biçimine, sevgili Osman Kavala’nın “Bari soyadımla hitap edin” diyerek nezaketle karşılık verdiği bir tutum olduğunu öğrendiğimde, meselenin yalnızca bir seslenme biçiminden ibaret olmadığını düşündüm.

Ancak bir iki ay içinde bu durumun büyük ölçüde değiştiğini gördük. Bunda elbette bizim duruşumuzun, tavrımızın ve olgunluğumuzun; gerektiğinde Aykut Erdoğdu gibi sesini yükselterek hakkını arayan arkadaşlarımızın da payı vardı. Artık en soğuk, en mesafeli görevli bile “Buğra Gökce” diye adımızı ve soyadımızı birlikte söylüyor. Çoğu zaman “Hocam” diye hitap ediyorlar.

Peki, ilk karşılaştığımız o hitap biçiminin ardında ne vardı? Belki de kabalığın kendisi kadar önemli olan, kabalığın kime ve neden yöneltildiğiydi. İnsanın adını elinden almak, onu yalnızca bir isimden ibaret kılmak, unvanını, geçmişini, toplumsal varlığını silerek hiçleştirmek... Bir insanı küçültmenin, egosunu sıfırlamanın, ona kim olduğunu unutturmanın bir yöntemi değil miydi bu?

Kabalığın bütün biçimlerini sayabilecek bir yetkinliğim elbette yok. Sizler de bunlara yenilerini ekleyebilirsiniz. Ancak hor görme, aşağılama, kayıtsızlık, başkasını küçümsemekten zevk alma ve onu tanımazlıktan gelme gibi temel davranışların kabalığın farklı yüzleri olduğunu söyleyen Salecl’in değerlendirmelerine katılıyorum. Dolayısıyla kabalığı yalnızca görgü kurallarına sığdırmak mümkün değil. İnsan ilişkilerinde öfke, saldırganlık, intikam ve hatta şiddet dürtüleriyle baş edebilmek de kabalıkla mücadelenin bir parçası. Kabalığın neden bu denli yükseldiğini yalnızca çağdaş neoliberal kapitalizme bağlayamayız elbette. Ancak yaşadığımız düzeni sorgulamadan, onun dayattığı davranışları normalleştirdikçe kendimizi sürekli geliştirilmesi gereken bir proje, reklamı yapılması gereken bir marka, sonsuz rekabetin içindeki bir yarışmacı olarak görmeye mecbur kalıyoruz. Böylece farkında olmadan o kaba davranış biçimlerinin de bir parçası hâline geliyoruz.

Belki de bütün mesele insanın kendisini başkasından üstün görme ihtiyacından vazgeçebilmesinde düğümleniyor. Makamın unvanın, paranın, gücün ve toplumsal konumun insana başka bir insanı küçültme hakkı vermediğini anlayabilmesinde…

Bu iklimde nezaket ve sabır yetersizlik, anlayış göstermek güçsüzlük, geri adım atmak yenilgi olarak nitelenmeye başladı. Çünkü kabalık insana, kısa süreli de olsa, güçlü olduğu hissini veriyor. Başkasını susturduğunda, incittiğinde, küçülttüğünde kendisini büyümüş sanıyor.

Oysa nezaket öyle mi? Nezaket, insanın kendi kırılganlığını da kabul etmesini gerektiriyor. Başkasına alan açarken kendi iktidarından, üstünlük iddiasından vazgeçebilmesini istiyor. Bu nedenle kimi zaman tehlikeli bir zayıflık, bağımlılık, hatta utanç gibi algılanabiliyor. Oysa bu tehlikeyi göze alarak nezaketten vazgeçmeyen insan, başkalarının da tıpkı kendisi gibi kırılabilen, incinebilen, yaralanabilen varlıklar olduğunu anlayacak bir ruhsal olgunluğa erişmiş demektir.

Çünkü nezaket, insanın kendisini küçültmesi değil başkasını da kendisi kadar değerli görebilmesidir. Güçlü olduğu halde incitmemeyi, haklı olduğu halde aşağılamamayı, söz söyleme imkanı varken dinlemeyi seçebilmesidir.

Biraz da buradan bakmak gerekiyor meseleye: Saygısızlığı ve onun normalleştiği yaşam biçimini normalleştirmek de bir kabalık değil midir? Yok sayılmaya, hor görülmeye, değersizleştirilmeye başkaldıran geniş toplum kesimlerini son dönemde Fransa’da, Sırbistan’da, Macaristan’da görmüyor muyuz? Toplumsal alanın tamamını kuşatamasa da çalışma hayatının hiç umulmadık yerlerinde, yeni dayanışma biçimleriyle bu hoyrat dünyayı reddeden bir gençlik ateşinin harlandığını gözlemlemiyor muyuz?

Kabalığı incelemek, görgü kurallarına dair naif bir çabadan çok daha fazlası. Çünkü kabalık, bir toplumun birbirine nasıl davrandığını, gücü nasıl kullandığını, insanı ne kadar değerli gördüğünü ve hangi davranışları ödüllendirdiğini de gösteriyor.

Salecl’in şu düşüncesi bu yüzden çok kıymetli: Toplumları bir arada tutan şey, çoğu zaman farkına bile varmadığımız, birbirimizin varlığını tanımamızı ve hissetmemizi sağlayan küçük hareketlerdir. Piyasanın tek başına üretemeyeceği, satın alınamayacak ve performans ölçüleriyle değerlendirilemeyecek nezaket davranışlarıdır bunlar.

Kabalık Çağı kitabını okuduğum bu pazar, biraz da bunları düşünerek seslenmek istedim.

Acımasızlığın meziyet, kabalığın cesaret, ölçüsüz hırsın başarı sayıldığı; iki kelam etmeden önce öfkesini ortaya koyanların, sabırsızlığını ve kibrini birer gurur nişanı gibi taşıyanların dünyasında yaşamak zorunda değiliz.

Öyleyse mesele yalnızca kabalığı teşhis etmek değil, ona karşı nasıl bir hayat istediğimizi de sormak. Nasıl bir toplumda yaşamak, nasıl bir dünyada var olmak, nasıl yönetilmek istiyoruz?

Böyle bir ülkeye, böyle bir dünyaya ulaşmanın yolu belki de önce kendi dünyamızdan geçiyor. Kendimizle yüzleşmekten, öz eleştiri yapabilmekten, başkasına bıraktığımız küçücük bir alanda bile insan kalabilmekten...

Acımasızlığı huy edinmiş, kabalığın meziyet sayıldığı, “ben” demeden iki kelam edemeyenlerin ölçüsüz hırsları, sabırsızlığı, kibrini gurur nişanesi gibi taşıyan hallerini yaşamak zorunda olmadığımız bir ülkeye, dünyaya erişmek için kendi dünyamızdan başlayalım özeleştiriye bence…

Çünkü nezaket, dünyayı değiştirmek için her zaman büyük sözlere ihtiyaç duymayan bir direniş biçimidir. Bazen bir insanın adını doğru söylemek, bazen bir başkasının sözünü kesmeden dinlemek, bazen de haklıyken incitmemeyi seçmektir.

Kabalığın hüküm sürdüğü bir çağda nezaket, belki de insanın kendisini ve başkasını koruyabildiği son sığınaklardan biridir.

İyi insan vardır. İyi insan olmanın, iyi kalabilmenin bir anlamı vardır. Ve insanlık, bütün hoyratlığına rağmen, bu küçük ama vazgeçilmez davranışlarda yaşamaya devam eder.

İyi ki nezaket var. İyi ki hâlâ iyi insanlar var. Ve ne olur, iyi insanlar hiç eksilmesin.

*Doç. Dr. Buğra Gökçe, İstanbul Planlama Ajansı Başkanı.

YORUMLAR
YORUM YAZ
İÇERİK VE ONAY KURALLARI: KARAR Gazetesi yorum sütunları ifade hürriyetinin kullanımı için vardır. Sayfalarımız, temel insan haklarına, hukuka, inanca ve farklı fikirlere saygı temelinde ve demokratik değerler çerçevesinde yazılan yorumlara açıktır. Yorumların içerik ve imla kalitesi gazete kadar okurların da sorumluluğundadır. Hakaret, küfür, rencide edici cümleler veya imalar, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır. Özensizce belirlenmiş kullanıcı adlarıyla gönderilen veya haber ve yazının bağlamının dışında yazılan yorumlar da içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır.
Bunlar da İlginizi Çekebilir