Toplum Çalışmaları Enstitüsü’nden Yağmur Uzunırmak, Avrupa’da geliştirilen “bölgesel kalkınma tuzağı” kavramını Türkiye’ye uyguladı. 2010–2024 dönemine ait verilerle illerin ekonomik performansını değerlendiren Uzunırmak, yalnızca gelir düzeyine değil, zaman içinde ekonomik dinamizmin korunup korunamadığına odaklandı. Kalkınma tuzağını, tek bir yıla ya da veriye bağlı olmayan, uzun vadeli ve çok boyutlu bir durağanlık süreci olarak ele aldı:
"Ekonomik dinamizmi zayıflamakla birlikte henüz kalıcı bir durgunluk göstermeyen, ancak göstergelerin bir kısmında olumsuzlaşma izlenen bölgeler “yüksek riskli” kategoride değerlendirilmiştir. Birden fazla gösterge ve karşılaştırma boyutunda eş zamanlı ve tekrar eden biçimde olumsuz performans sergileyen bölgeler ise “kalkınma tuzağında” kabul edilmiştir.”
İLLERİN EKONOMİK KARNESİNİ ÜÇ GÖSTERGEYLE ÇIKARDI
Uzunırmak, kişi başına düşen GSYH, iş gücüne katılım oranı ve işçi verimliliği gibi üç temel ekonomik göstergeyi kullanarak illerin gelişim performanslarını değerlendirdi. Her il için bu göstergeleri geçmişine, bağlı bulunduğu NUTS2 bölgesine ve Türkiye ortalamasına göre kıyasladı.
“Kişi başına düşen GSYH, doğrudan TÜİK tarafından yayımlanan il düzeyi verilerinden elde edilmiştir. İş gücüne katılım oranı, TÜİK’in il bazında 15 yaş üstü nüfus verileri ile SGK’nın ilde sigortalı olarak çalışan birey sayılarını birleştirerek… hesaplanmıştır” bilgisini paylaştı .
Analizde Adana’yı örnek alan Uzunırmak, bu ilin 2010–2014 ve 2014–2018 dönemlerindeki performansını hem kendi geçmişiyle hem de bölgesel ve ulusal ortalamalarla karşılaştırdı. Bu karşılaştırmalar sayesinde sadece Adana’nın ivmesini ölçmekle kalmadı; aynı zamanda bu ivmenin Türkiye’nin genel eğilimine kıyasla zayıflayıp zayıflamadığını da belirledi.
“Adana’nın ikinci dönemde sergilediği ekonomik ivmenin, kendi geçmişine göre olduğu kadar, içinde bulunduğu bölge ve ülke geneline kıyasla da zayıflayıp zayıflamadığı sorgulanmaktadır” diyerek yöntemin yönünü ortaya koydu .
AFYON, ISPARTA VE BURDUR ÜST SIRALARDA YER ALDI
Uzunırmak, 2019–2022 döneminde illerin kalkınma tuzağında kaç yıl kaldığını da hesapladı. Afyonkarahisar, Isparta ve Burdur, dört yılın üçünde kalkınma tuzağında yer aldı. İzmir ve Ankara gibi iller ise bu dönemde hiç bu kategoriye girmedi.
Analizdeki Grafik 1, illeri kalkınma tuzağında geçirdiği yıl sayısına göre sınıflandırdı. Uzunırmak, bu verileri oy verme davranışlarıyla eşleştirerek seçim sonuçlarını karşılaştırdı.
OY DAVRANIŞINDAKİ DEĞİŞİMİ GRAFİKLE ORTAYA KOYDU
Uzunırmak, illerin kalkınma tuzağında geçirdiği yıl sayısıyla 2018–2023 arası oy değişimlerini eşleştirdi. AK Parti, kalkınma tuzağına hiç düşmeyen illerde ortalama 4,75 puan oy kaybetti. Ancak dört yılın üçünde kalkınma tuzağında kalan illerde bu kayıp 10,15 puana yükseldi. CHP ise tuzağa hiç düşmeyen illerde oyunu ortalama 2,26 puan artırdı; üç yıl boyunca tuzakta kalan illerde bu artışı 4,53 puana taşıdı.
Grafikten görülebileceği üzere, söz konusu dönemde kalkınma tuzağına hiç düşmemiş illerde AK Parti’nin oy kaybı ortalama –4,75 puan ile sınırlı kalırken dört yıllık dönemin üç yılını kalkınma tuzağında geçiren illerde bu kayıp –10,15 puana kadar yükselmektedir. Benzer şekilde, CHP’nin oy artışı kalkınma tuzağına hiç düşmemiş illerde ortalama 2,26 puan seviyesinde gerçekleşirken tuzakta kalma süresi arttıkça bu artış belirgin biçimde hızlanmakta ve üç yıl tuzakta kalan illerde 4,53 puana ulaşmaktadır. Bu bulgular, ekonomik sıkışmışlığın süreklilik kazandığı illerde seçmen tercihlerinin daha güçlü ve sistematik biçimde değiştiğine işaret etmektedir.
1960’lardan itibaren hızlanan köyden kente göçün illerdeki beşerî sermaye yapısını değiştirdiğini hatırlatan Uzunırmak, bu dönüşümün, Batı ülkelerindeki siyasal davranış örüntülerinden farklılık yarattığını vurguladı. Verileri yine de il düzeyinde tuttu çünkü bu düzeyde karşılaştırılabilir veri sunulabildiğini ifade etti.
Uzunırmak, sadece ekonomik göstergelere değil, sınıf yapısının dönüşümüne de odaklandı.
“Bu ilişki, yalnızca ekonomik performans açısından değil, sınıf yapısının dönüşümü, toplumsal tabakalaşma ve ekonominin siyasal dinamikleri açısından da sonuçlarına işaret etmektedir” yorumunu yaptı .
Bu çerçevede, kalkınma tuzağının Türkiye’deki siyasal değişimi anlamak isteyen herkes için dikkate alınması gereken bir gösterge olduğunu belirtti.
