Geçtiğimiz günlerde Nobel ödüllü Olga Tokarczuk’un yeni kitabı üzerinde çalışırken araştırma safhasında yapay zekadan yararlandığını açıklaması, edebiyat dünyasının sırça köşklerinde hafif bir sarsıntı yarattı. ‘Yaratıcılık sadece insana aittir’ konforlu alanında oturanlar için bu, kalenin surlarında açılan küçük ama derin bir gedikti. Fakat durun; asıl büyük sarsıntı yazarın masasında değil, yayıncılığın o görünmeyen, kokusu üstüne sinmiş mutfağında yaşanıyor.
Kuzey Amerika kitap endüstrisinden taze, kelimenin tam anlamıyla ‘fırından yeni çıkmış’ bir rapor düştü önüme. BookNet Canada ile BISG (Book Industry Study Group) ortaklaşa çok geniş kapsamlı bir yapay zeka kullanım araştırması yayınladı. Sektörün aktörleriyle yapılan bu anket, edebiyatın geleceğini tartışan teorisyenlerden çok daha gerçekçi, çok daha çarpıcı şeyler söylüyor bize.
Rapora göre, Kuzey Amerika’daki kitap endüstrisinin neredeyse yarısı yapay zekayı iş süreçlerine dahil etmiş bile. Ankete katılan profesyonellerin yüzde 46’sı bireysel, yayınevlerinin ve organizasyonların ise tam yüzde 48’i bu teknolojiyi aktif olarak kullanıyor. Ama zannedildiği gibi ‘robotlara roman yazdırmak’ ya da yaratıcı edebiyatı ele geçirmek için değil; mutfağın en angarya, en görünmez çarklarını döndürmek için bu yola sapmışlar. Endüstri bu yeni dijital işçiyi yüzde 29 oranında en çok idari işlerde, yine yüzde 29 oranında pazarlama faaliyetlerinde ve yüzde 21 oranında veri analizi raporlamalarında istihdam ediyor.
Raporun ardından sektörün arka odalarından yükselen sesler ise meselenin estetik bir fantezi değil, tamamen ekonomik bir hayatta kalma mücadelesi olduğunu gösteriyor. Yayıncılar, zaten incecik olan kâr marjlarıyla boğuşurken yapay zekayı bir ‘tasarruf ve hız’ kapısı, operasyonel bir can simidi olarak gördüklerini açıkça itiraf ediyorlar. Tabii madalyonun diğer yüzünde büyük bir panik ve fırtına var. Rapor sonrası yapılan açıklamalarda en çok öne çıkan çığlık şu: Sektörün yüzde 86 gibi devasa bir çoğunluğu, telif haklarının ve tescilli içeriklerin yapay zeka tarafından hunharca yağmalanmasından, yetersiz kalan yasal denetimlerden ciddi şekilde korkuyor. Çok da haklılar; çünkü emek ve telif, yayıncılığın can damarıdır.
ROBOTLAR ROMAN YAZARSA HAYSİYET NE OLACAK?
Tam bu noktada durup resmi doğru okumak gerekiyor. Söz konusu bir eğitim kitabı, ansiklopedik bir derleme ya da teknik-teorik bir metin olduğunda, yapay zekanın o muazzam veri tarama hızından yararlanmak hiçbirimizi pek rahatsız etmiyor, hatta büyük bir kolaylık olarak alkışlanıyor. Ancak iş o insan ruhunun en mahrem, en biricik alanı olan ‘yaratıcılığa’ ve edebi kurguya geldiğinde, mutfağın robota teslim edilmesi çok ciddi etik tartışmaları ve estetik kaygıları da beraberinde getiriyor. Nitekim dünya bu sancıyı çok sert bir örnekle yaşadı: Japonya’nın en prestijli edebiyat ödülü olan Akutagawa’yı kazanan Rie Kudan, ödüllü romanının yüzde 5’lik kısmını doğrudan yapay zekaya yazdırdığını itiraf ettiğinde yer yerinden oynamıştı. Bir yanda bunu ‘yeni nesil bir kolaj sanatı’ olarak görenler, diğer yanda edebiyatın haysiyetine sürülmüş bir leke, açık bir etik ihlali olarak nitelendirenler... Tartışma hala alev alev.
BİZİM BEKLEME ODASINDAKİ BÜYÜK TEHLİKE
Peki, gelelim bizim kırık dökük mutfağa...
Batı bu dijital devrimi maliyetleri düşürmek, operasyonu hızlandırmak ya da yaratıcı sınırları zorlamak için bir avantaja çevirmeye çalışırken; zaten ekonomik olarak nefes nefese kalmış, döviz kuru ve kağıt fiyatı altında ezilen, nitelikli çevirmenine, editörüne telif ödemekte zorlanan Türk yayıncılık sektörü bu dalgayı nasıl göğüsleyecek?
Biliyorsunuz, yayıncılarımızın kapısını sık sık aşındırırım, dertlerini dinlerim; bir süredir hepsi adeta bir ‘bekleme odasında.’ Krizin geçmesini, maliyetlerin dengelenmesini bekliyorlar. Şimdi bu daralan pazara bir de yapay zekanın o cazip, ‘maliyet düşürücü’ vaatleri eklendiğinde ne olacak?
Korkum tam olarak şu: Zaten can çekişen nitelikli editörlük, düzeltmenlik (musahhihlik) ve çeviri emeği, ‘maliyeti kısmak’ adına bu algoritmalara emanet edilmeye başlanırsa ne olacak? Nicelik belki artacak, raflar daha hızlı, daha ucuz kitaplarla dolacak ama kitabın estetiği, dilin kalitesi, yayıncılık haysiyeti yani o saf nitelik nereye evrilecek?
Batı’da yavaş yavaş sistemleşen bu kurallar ve yeni mutfak düzeni, çok değil, birkaç yıl içinde bizim de kapımıza dayanacak, hatta belki de dayandı bile. Soru net: Bu teknoloji bizim dar daldaki yayıncımız için bir kaçış yolu mu olacak, yoksa editöryal mutfağı tamamen çürüten bir tembellik tuzağı mı?
Olga Tokarczuk laboratuvarda yapay zekayla oynayadursun, bizim matbaanın çarkları bu yeni dijital işçiyi içeri aldığında, asıl faturayı yine Türkçemiz, dilimiz ve edebiyatımız ödeyecek gibi görünüyor. İzleyelim bakalım, mutfaktan yükselen bu duman hayra alamet mi...
