Bilim insanlarının "gezgin" veya "yetim" olarak tanımladığı kara delik, Dünya'dan yaklaşık 750 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir galaksinin merkezinden 30 bin ışık yılından daha uzakta bulunuyor. Süper kütleli kara deliklerin büyük ölçüde galaksilerin merkezlerinde yer aldığı düşünüldüğünde, bu cismin bulunduğu konum dikkat çekiyor.
YAPAY ZEKÂ OLAĞAN DIŞI PARLAMAYI YAKALADI
Keşfin ilk sinyali Kasım 2025'te geldi. Güney Kaliforniya'daki Palomar Gözlemevi'nin yürüttüğü Zwicky Geçici Tesisi (ZTF), söz konusu galakside sıra dışı bir parlama kaydetti.
ZTF'nin her gece yaklaşık 500 bin ışık değişimini takip etmesi nedeniyle olayın belirlenmesinde yapay zekâdan yararlanıldı. Yeni geliştirilen algoritma, galaksinin merkezinden uzakta meydana gelen parlamanın bir "gelgit bozulma olayı" olabileceğini ortaya koydu.
Samanyolu'nun gizemi çözülüyor: Galaksimiz geçmişte "yan dönmüş" olabilir
Bu tür olaylarda bir yıldız, büyük bir kara deliğin güçlü kütle çekimine fazla yaklaşması nedeniyle parçalanıyor. Yıldızdan kopan madde kara deliğin çevresinde hızla ısınırken güçlü bir ışınım ortaya çıkıyor.
DAHA ÖNCEKİ ÖRNEKLERİN TAMAMI GALAKSİ MERKEZLERİNDEYDİ
Gelgit bozulma olayları son derece seyrek görülüyor. Bu nedenle milyonlarca galaksi düzenli olarak taranırken, günümüzde yılda ortalama 30 civarında olay tespit edilebiliyor.
2024 yılı öncesinde doğrulanan örneklerin tamamının galaksilerin merkezlerinde meydana geldiği biliniyordu. Daha sonra bir yıldızın galaksi çekirdeğinden yaklaşık 2 bin 600 ışık yılı uzaklıkta parçalandığına ilişkin kanıtlar elde edildi.
Son keşifte ise kara deliğin merkezden 30 bin ışık yılından daha uzakta bulunması, olayı şimdiye kadarki örneklerden belirgin biçimde ayırıyor.
Karadelikte ilk kez Güneş patlaması benzeri rüzgarlar görüldü
KARA DELİK BURAYA NASIL GELDİ?
Araştırmacılar, merkezden bu kadar uzakta bulunan süper kütleli kara deliğin kökenini açıklamak için iki ihtimal üzerinde duruyor.
İlk senaryoya göre, geçmişte üç veya daha fazla galaksinin birleşmesi sırasında merkezlerindeki kara delikler arasında güçlü bir kütle çekimsel etkileşim yaşandı. Bu süreçte daha hafif olan kara delik, yeni oluşan galaksinin merkezinden dış bölgelere doğru savrulmuş olabilir.
İkinci ihtimal ise daha küçük bir cüce galaksinin hâlâ büyük galaksiyle birleşiyor olması. Cüce galaksinin yıldızları büyük galaksinin yapısına katılırken, yıldızlardan birinin kendi galaksisinin merkezindeki süper kütleli kara deliğe yaklaşarak parçalanmış olması mümkün görülüyor.
Araştırmacılar, büyük galaksinin merkezindeki süper kütleli kara deliğin hâlâ yerinde olduğunu, yıldızı parçalayan kara deliğin ise geçmişte birleşmiş daha küçük bir galaksiden gelmiş olabileceğini değerlendiriyor.
Evrende yeni keşif: Bu kara delik Ölüm Yıldızı’ndan 100 trilyon kat güçlü
GEZGİN KARA DELİKLERİN İZLERİ SÜRÜLECEK
NASA'nın Swift uzay aracının morötesi ve X-ışını gözlemleri, aracın yörüngesinin yükseltilmesine yönelik planlanan çalışma nedeniyle geçici olarak durduruldu. 2004-2006 yıllarında ana görevi yürütülen Swift, 20 yılı aşkın süredir evrendeki değişimleri izliyor.
Aracın daha yüksek bir yörüngeye taşınması halinde görevinin uzatılması ve galaksi merkezlerinden uzaklaşmış başka süper kütleli kara deliklerin araştırılması planlanıyor.
Bilim insanları ayrıca Şili'deki Vera C. Rubin Gözlemevi ile NASA'nın göreve başlaması planlanan Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu'ndan elde edilecek verileri de inceleyecek. Rubin'in geniş gökyüzü taramalarının daha fazla merkez dışı gelgit bozulma olayı ortaya çıkarması, Roman'ın ise yaklaşık 9 milyar yıllık kozmik geçmişe uzanan daha uzak olayları gözlemlemesi bekleniyor.
Bu gözlemlerin bir araya getirilmesiyle gökbilimciler, galaksi merkezlerinden kopmuş gezgin kara deliklerin evrende ne kadar yaygın olduğunu daha iyi anlamayı ve süper kütleli kara deliklerin kapsamlı bir envanterini çıkarmayı hedefliyor.
