Türkiye'de Eylül 2026'da patlak veren ve yüz binlerce yatırımcıyı etkileyen fon krizinin ekonomik etkileri tartışılmaya devam ederken, ticari hayattaki ödeme sorunlarına işaret eden yeni veriler açıklandı. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB) Elektronik Veri Dağıtım Sistemi üzerinden yayımladığı ekim ayı çek istatistiklerine göre, karşılıksız çeklerin toplam çekler içindeki payı hem tutar hem de adet bakımından yükseldi.
Özellikle tutar bazındaki artış dikkat çekti. Eylül ayında yüzde 3,3 olan karşılıksız çek oranı, ekimde yüzde 3,9'a ulaştı.
Bu gelişme, fon tasfiyelerinin şirketlerin nakit akışı üzerindeki etkilerinin tartışıldığı bir dönemde ticari ödeme sistemindeki kırılganlıkları yeniden gündeme taşıdı.
BİR AYDA 26,4 MİLYAR LİRALIK ÇEK KARŞILIKSIZ ÇIKTI
TCMB verilerine göre ekim ayında bankalara toplam 727 bin 63 çek ibraz edildi. Bu çeklerin toplam parasal büyüklüğü 676,5 milyar lira olarak gerçekleşti. Aynı dönemde 21 bin 460 çek karşılıksız çıktı. Ödenemeyen çeklerin toplam tutarı ise 26 milyar 390 milyon liraya ulaştı.
Eylül ayında karşılıksız çıkan çeklerin tutarı 25,65 milyar lira seviyesindeydi. Böylece karşılıksız çek sayısı bir önceki aya göre yüzde 10,4 azalırken, karşılıksız çıkan çeklerin parasal tutarı yüzde 2,9 arttı.
Ekim 2025'te 19,58 milyar lira olan karşılıksız çek tutarı ise bir yılda yüzde 34,8 yükseldi.
Veriler, karşılıksız çeklerin sayısında düşüş yaşansa bile ödenemeyen çeklerin parasal büyüklüğünün artmaya devam ettiğini gösterdi.
KARŞILIKSIZ ÇEK ORANI YÜZDE 4 SINIRINA DAYANDI
Merkez Bankasının uzun dönemli çek verilerini gösteren grafiğinde de ticari ödemelerdeki bozulma dikkat çekiyor. 2021 yılından itibaren karşılıksız çek oranlarının gelişimini gösteren grafikte, 2022 yılında yüzde 1'in altında bulunan oranların özellikle 2023'ten itibaren yükselişe geçtiği görülüyor.
2024 ve 2025 yıllarında devam eden artış, 2026'nın son çeyreğinde daha belirgin hale geldi.
Ekim ayı itibarıyla karşılıksız çeklerin toplam çek tutarına oranı yüzde 3,9'a, adet bazındaki oranı ise yüzde 2,95'e ulaştı. Geçen yılın aynı ayında tutar bazındaki karşılıksız çek oranı yüzde 2,9 seviyesindeydi.
Bu tablo, ticari hayatta karşılıksız çek sorununun fon krizi başlamadan önce de büyüdüğünü, ancak son dönemde artışın devam ettiğini ortaya koyuyor.
MERKEZ BANKASINDAN FON KRİZİ ARAŞTIRMASI: ŞİRKETLERİN 116 MİLYAR LİRASI FONLARDA
Karşılıksız çek verileriyle aynı dönemde TCMB, fon tasfiyelerinin reel sektör üzerindeki etkilerini inceleyen önemli bir araştırma da yayımladı. Merkez Bankası ekonomistleri Ünal Seven ve Kadir Gürci tarafından hazırlanan, 4 Kasım tarihli "Fon Tasfiyeleri ve Reel Sektör: Firma Verileri Ne Söylüyor?" başlıklı çalışmada, tasfiye edilen fonlarda yatırımı bulunan şirketlerin mali durumu incelendi.
Araştırmaya göre 15 Eylül 2026 itibarıyla yaklaşık 3 bin reel sektör firmasının tasfiye kapsamındaki fonlarda toplam 116 milyar lira yatırımı bulunuyordu.
Bu tutarın 57 milyar lirası para piyasası fonlarında, kalan kısmı ise hisse senedi ve diğer yatırım fonlarında yer alıyordu.
Bir milyon liranın altındaki yatırımlar da dahil edildiğinde, tasfiye kapsamındaki fonlarda parası bulunan şirket sayısı 4 bin 500'e ulaşıyor.
Merkez Bankasının çalışması, fon krizinin yalnızca bireysel yatırımcıları değil, faaliyetlerini sürdürmek için nakit varlıklarına ihtiyaç duyan binlerce şirketi de doğrudan ilgilendirdiğini ortaya koydu.
FONLARDA KALAN PARA TEDARİKÇİ ÖDEMELERİNİ DE ETKİLEYEBİLİR
Merkez Bankası araştırmasının en dikkat çekici bölümlerinden biri, fonlarda kalan kaynakların şirketlerin ticari ilişkilerine olası etkilerine ayrıldı. Çalışmada, fonlarına erişmekte zorlanan işletmelerin kısa vadeli yükümlülüklerini karşılamak için daha fazla işletme sermayesine ihtiyaç duyabileceği belirtildi.
Şirketlerin nakit akışında yaşanacak sıkışıklığın yalnızca kendilerini değil, mal ve hizmet satın aldıkları tedarikçileri de etkileyebileceği vurgulandı.
Araştırmada, fonlarda yatırımı bulunan şirketlere satış yapan ve bu şirketlere bağımlılığı belirli bir düzeyin üzerinde olan tedarikçilerin, ekonominin toplam istihdamının yüzde 1,2'sini ve cirosunun yüzde 1,5'ini oluşturduğu hesaplandı.
Bununla birlikte TCMB, fonlarda yüksek tutarda yatırımı bulunan şirketlerin ekonominin genelindeki ağırlığının görece sınırlı olduğuna da dikkat çekti.
ŞİRKETLER NAKİT SIKIŞIKLIĞINI ÖDEMELERE YANSITIYOR
Fon krizinin reel sektör üzerindeki etkilerine ilişkin ilk uyarılar ekim ayında gelmişti. Ekonomim gazetesinin 15 Ekim tarihli haberinde, iş dünyası temsilcilerinin fon krizi nedeniyle ödeme zincirlerinde gerilim yaşandığına ilişkin değerlendirmelerine yer verilmişti.
Bazı şirketlerin tedarikçi ödemelerini ve çalışan maaşlarını ertelemek için fonlarda paralarının bağlı kaldığını gerekçe gösterdiği aktarılmıştı.
Aynı haberde, kimi işletmelerin gerçek nakit sıkışıklığı yaşarken bazılarının da fon krizini ödeme erteleme gerekçesi olarak kullandığı ileri sürülmüştü.
Bu gelişmeler, fon krizinin sermaye piyasalarındaki değer kayıplarının ötesinde ticari ilişkiler üzerinde de baskı oluşturabileceği endişelerini güçlendirdi.
