İstanbul'un asırlık koruları ve yeşil parkları, ana vatanı Pakistan ile Hindistan başta olmak üzere Güney Asya ve Güneydoğu Asya'nın belirli kesimleri olan istilacı çiğdeci (Hint maynası) kuşunun yoğun yerleşimiyle karşı karşıya kalıyor.
Sığırcıkgiller familyasına bağlı, kahverengi tüyleri, sarı bacakları ve gözlerinin çevresindeki sarı çıplak deri tabakasıyla ayırt edilen bu son derece zeki canlı, son yıllarda megakent genelinde yaşam sahasını hızla büyütüyor.
Geniş besin yelpazesi, şehir hayatına olağanüstü uyumu ve diğer kanatlılarla giriştiği amansız yaşam mücadelesiyle dikkat çeken çiğdeci, kentin yerli kuş varlığı üzerinde ağır bir baskı oluşturuyor.
Tarihi Yarımada'da yer alan Suriçi'ndeki Gülhane Parkı sınırlarında son olarak kayıtlara geçen çiğdeci kuşuyla ilgili İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Ormancılık Meslek Yüksekokulu Öğretim Görevlisi Dr. Ergün Bacak önemli açıklamalarda bulundu.
Hem bitkisel hem de hayvansal besin kaynaklarını aynı anda tüketebilen çiğdecinin bu hepçil doğasının kentsel hayata zahmetsizce tutunmasında başat rol oynadığını vurgulayan Dr. Ergün Bacak, canlının metabolik esnekliği sayesinde betonlaşan şehir ortamlarında bile besin sıkıntısı çekmediğini aktardı.
Dünyanın bazı coğrafyalarında tarım zararlılarıyla mücadele kapsamında bilhassa doğaya salınan bu kuşun Türkiye sınırlarında 2000'li yılların başından bu yana varlık gösterdiğini anlatan Dr. Ergün Bacak, yayılmanın arka planındaki insani faktörleri aydınlattı.
"Özellikle zekası, taklit yeteneği ve güzel sesi nedeniyle kafes kuşu olarak beslendiği için başka ülkelere taşınıyor.
Ülkemizde de pet hayvanı olarak kafeste beslenen kuşlar gibi doğaya kaçması veya doğaya bırakılması sonucu popülasyonu artıyor."
Çiğdecinin kentsel besin zincirine tam uyum sağladığına işaret eden Bacak; dalındaki meyvelerden yerdeki böceklere, sokak hayvanları için bırakılan kedi mamalarından insanların attığı ekmek ve yemek artıklarına kadar uzanan devasa bir gıda havuzundan yararlandığını kaydetti.
Çevreye saçılan hazır yiyeceklerin bu kuşlar için tükenmeyen bir enerji deposuna dönüştüğünü belirten Dr. Ergün Bacak, beslenme kolaylığının üreme verimliliğini doğrudan artırdığını ve popülasyonun bu sayede kontrolsüzce büyüdüğünü ifade etti.
İstanbul'daki ilk çiğdeci varlığını 2000'li senelerin başında Asya Yakası'nda yer alan Kartal Devlet Hastanesi yakınlarında küçük kümeler halinde bizzat saptadığını hatırlatan Dr. Ergün Bacak, zamanla tablonun değiştiğini belirtti.
Son 7-8 yıllık süreçte bilhassa Gülhane Parkı sahasında bu türün çok belirgin bir yoğunluğa ulaştığını aktaran uzman isim; Yıldız Parkı, Emirgan Korusu ve Marmara Üniversitesi Maltepe Yerleşkesi gibi yeşil dokunun zengin olduğu noktalarda da yeni kolonilerin boy gösterdiğini dile getirdi.
Türün elverişli kovuklar ve bol yiyecek buldukça kent geneline yayılma temposunu artırdığını söyleyen Dr. Ergün Bacak, çiğdecinin kamuoyunda yeşil papağanlar kadar ilgi toplamadığını hatırlattı.
Göz alıcı renklere sahip papağanların aksine kahverengi tonlarıyla göze çarpmayan bu istilacı kuşun fark edilmeden ilerlediğini savunan Dr. Ergün Bacak, kentin dört bir yanına yayılan sessiz tehlikenin ekolojik dengede derin yaralar açmaya başladığını ifade etti.
Çiğdecinin küresel biyolojik koruma otoritelerince dünyanın en istilacı 100 canlı türü arasında kabul edildiğini hatırlatan Dr. Ergün Bacak, bahse konu listede yalnızca üç kuşun yer bulduğunu ve diğer ikisinin sığırcık ile kırmızı karınlı Arap bülbülü olduğunu aktardı.
İstilacı kimliğin sadece gıda tüketimiyle sınırlı kalmadığına parmak basan Bacak, türün yerleşik fauna üyeleriyle giriştiği sert rekabetin ekosistem üzerinde onarılmaz tahribatlar yarattığını sözlerine ekledi.
Çiğdecinin hayatta kalma başarısını ve yerli türlere verdiği zararı detaylandıran Dr. Ergün Bacak, çarpıcı tespitlerini şu cümlelerle aktardı:
"Çiğdeci, adaptasyon yeteneği ve besin yelpazesinin geniş olması nedeniyle çok rahat hayatta kalıyor.
Diğer taraftan biraz kavgacılar, biraz zeki olmaları nedeniyle de başka kuşların yuvasını kapabiliyor.
Onların besinlerini ellerinden alabiliyor.
Özellikle serçelerin, sığırcıkların, deliklere, kovuklara yuva yapan diğer kuşların yuvalarını ellerinden alabiliyor."
"Hatta yumurtalarını yediğiyle ilgili kayıtlar var.
Bu da diğer kuşların popülasyonunu olumsuz etkiliyor.
Özellikle şehirleşmenin artmasıyla beraber serçe popülasyonu aşağıya doğru gidiyor.
Serçe popülasyonunu etkileyen faktörlerden birisi kediler, bir diğeri de çiğdeciler olabilir İstanbul için."
Kartal civarı ile Tarihi Yarımada'daki Gülhane Parkı bölgesinde artık yüzlerce ferdin bir arada yaşadığı devasa çiğdeci topluluklarının barındığını vurgulayan Dr. Ergün Bacak, gidişatın ciddiyetine değindi:
"Yavrular hayatta kaldıkça, kedi mamaları, ekmekler ve diğer tüm gıda atıkları onlar için besin kaynağı oluşturacak faktörler olduğu sürece çiğdecilerin popülasyonu artmaya devam edecek."
Kontrolsüz çoğalmanın önüne geçebilmek adına Tarım ve Orman Bakanlığı, üniversiteler ile sivil toplum kuruluşları (STK) arasında koordineli bir iş birliği yürütülmesini tavsiye eden Dr. Ergün Bacak, popülasyon değişimlerinin bilimsel yöntemlerle düzenli izlenmesini istedi.
Riskin büyümesi halinde ise üremenin kontrol altına alınması amacıyla insani ve ekolojik dengeleri gözeten yöntemlerin masaya yatırılmasının faydalı sonuçlar doğuracağını aktardı.
Yerli kuşların yaşam alanlarının korunmasını İstanbul'un biyolojik zenginliği adına zorunlu bir gereklilik olarak niteleyen Dr. Ergün Bacak, yerleşik türlerin dört koldan kuşatıldığını vurguladı:
"İstilacı tür çiğdeci, yeşil papağan gibi türler ve tabii ki kediler, kargalar, martılar, serçe gibi şehirle özdeşleşen, insanla beraber yaşayan türlere oldukça fazla zarar veriyor."
İstanbul'un binlerce yıllık tarihi boyunca martılar, yelkovanlar, leylekler ve serçelerle anıldığını dile getiren Dr. Ergün Bacak, kentsel dönüşüm ve çevresel değişimle birlikte bu tablonun baştan aşağı başkalaştığını ifade etti.
İskender papağanı, yeşil papağan ve çiğdecinin artık şehrin en görünür aktörleri arasına girdiğini belirten uzman isim, bu durumun temelinde yoğun insan kalabalığı ile geçmiş yıllarda denetimsizce sürdürülen egzotik kuş ticaretinin yattığını kaydetti.
Modern mimarinin cam ve beton cepheleri yüzünden serçelerin sığınacak tek bir çatlak dahi bulamadığını söyleyen Dr. Ergün Bacak, Avrupa'daki pek çok ülkenin yeni inşaatlarda yapay kuş yuvalarını yasal zorunluluk haline getirerek yerel popülasyonu korumaya aldığını hatırlattı.
Türkiye genelinde de hem kentsel dönüşümde hem yeni projelerde yaban hayatının barınabileceği özel yuvalama alanlarının çoğaltılmasının hayati önem taşıdığını vurguladı.
