Türkiye'den yazar ve içerik üreticisi Ceren Özkan, 2019 yılında benimsediği sıfır atık yaşam tarzıyla tüketim alışkanlıklarını değiştiren isimlerden biri. Özkan, alışveriş yaparken yalnızca kendisinin ve sorumluluğunu üstlendiği kişilerin tüketebileceği miktarda gıda almaya özen gösteriyor. Taşınma, hastalık ve tatil gibi dönemlerde bu düzenin bozulabildiğini belirten Özkan, bunun dışında israfı önlemenin günlük yaşamının bir parçası haline geldiğini söylüyor.
BBC Türkçe'de yer alan habere göre, Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) 2024 tarihli raporuna göre, dünya genelinde her yıl bir milyar tondan fazla gıda çöpe gidiyor. Aynı dönemde 645 milyon insan açlıkla karşı karşıya bulunuyor.
Sucuk ve şarküteride gıda hilesine karşı uyarı: Alışverişte bu etiket bilgilerini atlamayın
Gıda israfı ve sıfır atık konusu, bu ay Türkiye'nin Antalya kentinde düzenlenecek COP31 Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi'nin öncelikli başlıkları arasında yer alacak. Özkan, konunun uluslararası gündemde daha fazla yer bulmasını olumlu karşılasa da farkındalığın somut adımlar ve hesap verebilirlikle desteklenmesi gerektiğini vurguluyor.
UNEP'in kentsel gıda sistemleri ve gıda atıkları çalışmalarını yürüten Clementine O'Connor da ülkelerin bu konuda daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerektiğini belirtiyor. O'Connor'a göre şu ana kadar yalnızca 30 ülke, gıda kaybı veya israfını ulusal iklim eylem planlarına dahil etti.
EVSEL GIDA İSRAFI İLK SIRADA
UNEP verilerine göre bir kişi, evinde yılda ortalama 79 kilogram gıdayı israf ediyor. Bu miktar, dünya genelinde her gün en az bir milyar öğünün çöpe atılması anlamına geliyor.
Gıda israfının yüzde 60'ı hane halklarında gerçekleşiyor. Restoranlar ve okul kantinleri yüzde 28'lik payla ikinci sırada yer alırken, perakende sektörünün toplam israftaki oranı yüzde 12 olarak hesaplanıyor.
Gıda israfı ile gıda kaybı ise birbirinden farklı kavramlar olarak tanımlanıyor. Gıda israfı evlerde, restoranlarda ve satış noktalarında ortaya çıkarken gıda kaybı, hasat sonrasından perakende aşamasına kadar uzanan tedarik zincirinde meydana geliyor.
Türkiye, 5 yıldaki yüzde 752'lik gıda enflasyonuyla Avrupa'nın açık ara zirvesinde
Dünya Kaynakları Enstitüsü'nde gıda kaybı ve israfı üzerine çalışan araştırmacı Dr. Liz Goodwin, ABD'nin gıda israfının yüksek olduğu ülkelerden biri olduğunu belirtiyor. Orta Doğu'daki bazı ülkelerde de yüksek miktarda israf görüldüğünü söyleyen Goodwin, bu ülkelerin gıdanın önemli bölümünü ithal etmesine rağmen israfın önüne geçemediğine dikkat çekiyor.
Ancak ülkeler arasında sağlıklı karşılaştırma yapmayı zorlaştıran önemli bir sorun bulunuyor: Güvenilir ve kapsamlı veri eksikliği.
Araştırmanın dikkat çeken sonuçlarından biri de hane halklarındaki gıda israfının farklı gelir seviyelerindeki ülkelerde benzer düzeylerde görülmesi. Uzmanlar, gıda israfının yalnızca zengin ülkelerin sorunu olduğu yönündeki yaygın kanının verilerle örtüşmediğini belirtiyor.
Sıcak iklimlerde ise soğutma ve uygun depolama olanaklarının yetersizliği, yiyeceklerin daha çabuk bozulmasına ve israfın artmasına neden olabiliyor.
GIDA İSRAFI İKLİM KRİZİNİ DE DERİNLEŞTİRİYOR
Birleşmiş Milletler verilerine göre gıda kaybı ve israfı, küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8 ila 10'undan sorumlu. Bu nedenle BM, 2030 yılına kadar dünya genelindeki gıda israfının yarıya indirilmesini Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri arasına aldı.
Gıdaların çöplüklerde oksijensiz ortamda çürümesi sonucunda ortaya çıkan metan gazı, iklim değişikliğini hızlandıran önemli etkenlerden biri. UNEP'ten O'Connor, metanın 20 yıllık zaman diliminde karbondioksite kıyasla 84 kat daha güçlü bir sera gazı etkisine sahip olduğunu belirtiyor.
Uzmanlara göre gıda israfını azaltmak, iklim değişikliğiyle mücadelede kısa sürede sonuç alınabilecek adımlardan biri. Çünkü yiyeceklerin üretimi için kullanılan su, tarım arazisi, enerji ve diğer doğal kaynaklar da gıda çöpe gittiğinde boşa harcanmış oluyor. Bu durum biyolojik çeşitlilik üzerinde de baskı yaratıyor.
Gıda kaybı ve israfının azaltılması, mevcut gıda kaynaklarının daha verimli kullanılmasını sağlayarak gıdaya erişimi kolaylaştırabilir ve fiyatlar üzerinde de olumlu etki yaratabilir.
EVDE GIDA İSRAFINI AZALTMAK İÇİN NELER YAPILABİLİR?
Uzmanlar, bireysel alışkanlıklarda yapılacak küçük değişikliklerin gıda israfını azaltmada etkili olabileceğini belirtiyor. İklim çözümleri üzerine çalışan ABD merkezli Project Drawdown kuruluşu da gıda kaybı ve israfının önlenmesini, bireylerin iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında atabileceği en önemli adımlardan biri olarak değerlendiriyor.
Dr. Liz Goodwin, alışverişe çıkmadan önce liste hazırlamanın ve ihtiyaç duyulandan fazla ürün almamanın önemine işaret ediyor. Ürünlerin üzerindeki tarih etiketlerinin doğru anlaşılması da israfı önlemek açısından önem taşıyor. Goodwin, birçok kişinin kaliteyle ilgili tarih bilgisini yanlış yorumlayarak ürünleri doğrudan çöpe attığını söylüyor.
Farklı ülkelerden sürdürülebilirlik savunucuları da evlerde uygulanabilecek çeşitli yöntemler öneriyor. Meksiko'da sıfır atık çalışmaları yürüten Charlotte Brum Bezié, haftalık yemek planı hazırlamak ve ihtiyaç duyulan miktarı önceden hesaplamak için yapay zekâdan yararlanılabileceğini belirtiyor. Ayrıca alışveriş fişlerinin incelenerek çöpe atılan yiyecekler için ne kadar para harcandığının hesaplanmasını öneriyor.
Rahaf Allymoni ise buzdolabında kısa sürede tüketilmesi gereken ürünler için ayrı bir alan oluşturulmasını tavsiye ediyor. Böylece yeni alışveriş yapılmadan önce eldeki yiyeceklerin değerlendirilmesi mümkün olabiliyor. Bozulmaya yaklaşan sebzelerin sos veya farklı yemeklerde kullanılması da önerilen yöntemler arasında.
Bangkok'ta sürdürülebilirlik odaklı bir işletmenin kurucu ortaklarından Dharath Hoonchamlong, yemek yaparken katı tariflere bağlı kalmak yerine evde bulunan malzemelere göre hareket edilmesini öneriyor.
Türkiye'den Ceren Özkan da sebze kabuklarını çöpe atmak yerine değerlendirdiğini anlatıyor. Özkan, kabukları dondurup daha sonra suda kaynattığını, elde ettiği suyu bitkilerinde kullandığını ve kalan kabukları komposta dönüştürdüğünü söylüyor.
GIDA İSRAFINI AZALTMADA HANGİ ÜLKELER ÖNE ÇIKIYOR?
UNEP'ten Clementine O'Connor'a göre Japonya, hem hane halklarında hem de tedarik zincirinde gıda israfını yarıya indirme hedefine ulaşan tek ülke. Bu başarıda kamuoyunu bilinçlendirme kampanyalarının, işletmelere getirilen raporlama yükümlülüklerinin ve kamu-özel sektör iş birliğinin etkili olduğu belirtiliyor.
İngiltere de gıda israfını yüzde 22 oranında azaltmayı başardı. Bu düşüşte, gıda tedarik zincirindeki işletmelerin bir araya gelerek israfın kaynaklarını belirlemesi ve ortak çözümler geliştirmesi etkili oldu. Benzer yöntemler daha sonra Güney Afrika, Endonezya, Meksika ve Brezilya gibi ülkelerde de uygulanmaya başladı.
Buna karşın uzmanlar, küresel ölçekte 2030 yılına kadar gıda israfını yarıya indirme hedefinin yakalanmasının oldukça zor olduğu görüşünde. Goodwin, işletmelerin bu konuda hükümetlerden daha hızlı ilerlediğini, çok sayıda büyük gıda şirketinin israfı azaltmaya yönelik hedefler ve programlar oluşturduğunu belirtiyor.
Goodwin'e göre hükümetlerin de işletmeleri gıda israfını ölçmeye ve düzenli olarak raporlamaya teşvik etmesi gerekiyor. Uzmanlar, küresel gıda sisteminde kapsamlı politikalar geliştirilmesinin yanı sıra bireylerin günlük tüketim tercihlerinin de değişmesi gerektiğini vurguluyor.
