Türkçemizin zengin yapısını koruyan yetkililer, metinlerde sıkça yapılan hataları önlemek adına uyarılarda bulunuyor.
İnternette çok aranan Türkçe kısaltmaların yazımı, belirli bir sisteme dayanıyor.
Okullardaki sınavlarda ve iş hayatındaki resmi yazışma kuralları çerçevesinde kısaltmalar büyük rol oynuyor.
Bir kelimenin veya özel adın, içerdiği harflerden bazıları kullanılarak daha kısa ifade edilmesini sağlayan bu yöntem, metinlerin akıcılığını artırıyor.
KURULUŞ, ÜLKE, KİTAP, DERGİ VE YÖN ADLARININ KISALTMALARI NASIL YAPILIR?
Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları her kelimenin ilk harfinin büyük yazılmasıyla oluşturuluyor.
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Türk Dil Kurumu (TDK) ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi devlet kurumları bu şekilde yazılıyor.
Eser isimlerinde Kutadgu Bilig (KB), Türk Dili (TD), Türk Kültürü (TK) ve Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TDED) örnekleri göze çarpıyor.
Pusula yönlerini belirten batı (B), doğu (D), güney (G), kuzey (K), güneybatı (GB), güneydoğu (GD), kuzeybatı (KB) ve kuzeydoğu (KD) her zaman büyük harf alıyor.
Bazen de kelimelerin akılda kalması için birkaç harf seçilerek yeni bir kelime oluşturma amacı güdülüyor.
Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi (BOTAŞ), İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği (İLESAM) ve Türkçe Öğretim Merkezi (TÖMER) bu gruba giriyor.
Gelenekleşmiş olan Türkiye Cumhuriyeti (T.C.) ve Türkçe (T.) haricinde, büyük harflerle yapılan hiçbir kısaltmada nokta kullanılmıyor.
Dilimizi korumanın yolu doğru kelime seçiminden geçiyor
ULUSLARARASI ÖLÇÜ BİRİMLERİNİN KISALTMALARI HANGİLERİ?
Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları tüm dünyada ortak bir dille yazılıyor.
Uzunluk bildiren metre (m), milimetre (mm), santimetre (cm) ve kilometre (km) şeklinde ifade ediliyor.
Ağırlık birimleri gram (g), kilogram (kg) ve miligram (mg) olarak kayda geçiyor.
Sıvı hacmini gösteren litre (l) ve hektolitre (hl) ile alan ölçüleri olan metrekare (m2) ve santimetrekare (cm2) aynı kurala uyuyor.
ÖZEL ADLAR, UNVANLAR VE CİNS İSİMLERİ NASIL KISALTILIYOR?
Kuruluş, kitap, dergi ve yön adlarıyla ölçülerin dışında kalan kelime veya kelime gruplarının kısaltılmasında, ilk harfle birlikte temel harfler dikkate alınıyor.
Özel ad, unvan veya rütbe ise ilk harf mutlaka büyük yazılıyor.
Almanca (Alm.), İngilizce (İng.), Kocatepe Mahallesi (Kocatepe Mah.), Güniz Sokağı (Güniz Sok.), Profesör (Prof.), Doktor (Dr.), Avukat (Av.), Albay (Alb.) ve General (Gen.) gibi örnekler bu kurala uyuyor.
Eğer kısaltılan kelime cins isim ise ilk harf küçük yazılıyor.
Sıfat (sf.), hazırlayan (haz.), çeviren (çev.), edebiyat (ed.), fizik (fiz.) ve kimya (kim.) gibi kelimeler noktalı ve küçük harfle kısaltılıyor.
Türkçenin 70 harfli rekortmen kelimesi, duyanları hayrete düşürüyor
KÜÇÜK VE BÜYÜK HARFLİ KISALTMALARA EKLER NASIL GETİRİLİR?
Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınıyor.
Santimetreyi yazarken cm'yi, kilogramdan bahsederken kg'dan, milimetreden söz ederken mm'den kuralı uygulanıyor.
Kuruşun kısaltması olan kr.un aynı şekilde kelimenin okunuşuna uyuyor.
Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde ise kısaltmanın son harfinin okunuşu temel alınıyor.
Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) BDT'ye, Türk Dil Kurumu (TDK) TDK'den, Türk Hava Yolları (THY) THY'de, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) TRT'den şeklinde ek alıyor.
Para birimi olan TL'nin de aynı son harf kuralına uyduğu görülüyor.
KELİME GİBİ OKUNAN KISALTMALAR EK ALIRKEN NASIL YAZILIR?
Kısaltması büyük harflerle yapıldığı halde bir kelime gibi okunan kurumlara getirilen eklerde, kısaltmanın okunuşu esas alınıyor.
ASELSAN'da, BOTAŞ'ın, NATO'dan veya UNESCO'ya örneklerinde görüldüğü gibi ekler kelimenin bütünsel sesine göre şekilleniyor.
Numara sözünün kısaltması kelime gibi okunduğundan, getirilecek olan ek kelimenin okunuşuna uyarak No.lu veya No.suz şeklinde yazılıyor.
Hem kız hem erkek çocuklarında klasik isimler popülerliğini koruyor
NOKTA BULUNAN VE ÜS İŞARETLİ KISALTMALARA EK NASIL GELİR?
Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalara gelen ekler hiçbir zaman kesme işaretiyle ayrılmıyor.
Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin veya üs işaretinin okunuşuna uygun olarak bitişik yazılıyor.
Ve benzerleri (vb.leri), Almancadan (Alm.dan) ve İngilizceyi (İng.yi) kelimeleri bu durumu örneklendiriyor.
Ayrıca santimetreküpe (cm³e), metrekareye (m²ye) ve altı üssü dörtten (6⁴ten) gibi ifadeler de kesme işareti kullanmadan doğrudan ek alıyor.
SERT ÜNSÜZLE BİTEN KISALTMALAR EKLERLE YUMUŞAR MI?
Sert ünsüzle biten kısaltmalar, ek aldıkları zaman okunuşta sert ses asla yumuşatılmıyor.
Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Konferansı (AGİK) AGİĞ'in değil AGİK'in şeklinde okunuyor.
Aynı şekilde Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu (CMUK) CMUĞ'un değil CMUK'un, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) RTÜĞ'e değil RTÜK'e ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) TÜBİTAĞ'ın değil TÜBİTAK'ın olarak kalıyor.
Ancak birlik kelimesiyle yapılan kısaltmalarda söyleyişte k harfinin yumuşatılması normal karşılanıyor.
Çukurova Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği (ÇUKOBİRLİK) için yazıda ÇUKOBİRLİK'e kullanılıp söylenişte ÇUKOBİRLİĞE deniyor.
FİSKOBİRLİK'in yazılıp söylenişte FİSKOBİRLİĞİN diye ifade ediliyor.
