KARAR’ın 26 Ocak’ta manşetten duyurduğu, İznik Mahmut Çelebi Camii’ndeki restorasyon hataları Türkiye’nin gündemine oturdu. Tarihi caminin kubbesindeki hat yazılarının ters ve deforme edilmiş durumda olduğuna dair haberimizin ardından Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) bir açıklama göndererek iddiaları reddetti.
VGM: PROJEYE AYKIRI İMALAT BULUNMAMAKTADIR
Vakıflar Genel Müdürlüğü, restorasyonun 2014 yılındaki kurul kararlarına uygun olduğunu ve 2021’de kesin kabulün yapıldığını belirterek şu savunmayı yaptı:
“Söz konusu uygulama işi kapsamında... desen ve bordürlerin ihyası, kubbe kasnağı ve beden duvarlarını dönen mevcut hat yazılarında zamanla oluşmuş eksiklerin özgününe uygun şekilde tamamlanması işlemlerini kapsamaktadır. Onaylı restorasyon projesinde kalem işi bezemelerine ilişkin müdahaleler haricinde cami kalem işi bezemelerinde ve mevcut hat yazılarında herhangi bir işlemde bulunulmamış olup müdahaleler ihyaya yöneliktir. BKVKBK’nın kararı ile uygun bulunan restorasyon projesine aykırı imalat bulunmamaktadır.”
Kurumun bu bürokratik açıklaması; Dr. Savaş Çevik’in “Hat yazıları ters, bozuk ve okunmaz durumda” şeklindeki somut iddialarına ise hiçbir yanıt vermedi.
DR. SAVAŞ ÇEVİK: BİR UZMAN GİDİP BAKSIN, YAZI TERS Mİ DEĞİL Mİ?
VGM’nin açıklamasını değerlendiren Dr. Savaş Çevik, kurumun sorumluluktan kaçtığını belirterek şu eleştirileri yöneltti: “Cami ortadadır, bir bilirkişiyi, bir usta hattatı götürüp baktırabilirler. Sonuçta ortada bir gerçek var, bakalım uzman kişi VGM’ye kubbedeki beş makili yazıda İhlas Suresi ters değil, hatlar doğru yazılmış diyecek mi? Biz kimseye iftira atmıyoruz ki. Yazılar ters, deforme olmuş, sorumlusu kimdir diye soruyoruz. Devlet araştırsın bulsun. Biz kurumların, şahısların değil tarihi eserimizin peşindeyiz. Hala ters olan bir şeyi doğru diye iddia eden olursa, istifa edip gitsin.”
Restorasyon mantığını da sorgulayan Çevik, “Hani biz dokunmadık, devraldığımızda böyleydi derlerse, o bizi ilgilendirmiyor. Restorasyon öncesi fotoğraflara baksınlar, bu eser 100 yıl önce de böyle miydi bize söylesinler. Ayrıca öyle olsa bile siz niye düzeltmediniz? Restorasyon yaparken bir göreviniz de eserdeki deformasyonu önlemek değil mi? Bizim amacımız bağcıyı dövmek değil, üzüm yemek. Bu örnek de gösteriyor ki tarihi eser restorasyonu ihale usulü ile yapılmamalı. Devlet bir heyet kurmalı, bu tip eserleri ihaleye sokmadan kendisi yapmalı. Ucuza alan ucuz iş yapar, bilmeyene iş yaptırır, ortaya bu hatalar çıkar. Türkiye’de Mahmut Çelebi gibi başka bir cami yok, bu hatalar kabul edilemez.”
PROF. DR. SÜLEYMAN BERK: ZEVAHİRİ KURTARIYORLAR, YAZI KESİNLİKLE TERS
Dr. Çevik’in Mahmut Çelebi Camii’sinde tespit ettiği hataları, hat sanatımızın diğer bir otorite ismi olan Prof. Dr. Süleyman Berk’e de sordum. Prof. Dr. Berk ise Dr. Çevik’in tespitlerinin doğru olduğun altını çizdi, yazıdaki vahim hataları şöyle sıraladı: “Makili dediğimiz kare şablon içindeki Kufi yazı, yani İhlas Suresi kesinlikle ters yazılmış. Kubbede damla şeklinde görülen, Celi Sülüs yazı da bozuk ve yanlış yazılmış durumda. Harflerin bağlantıları yanlış, yazı okunamıyor. Caminin yan duvarlarındaki yazılarda da birçok hata var.” Vakıflardan gelen açıklamayı ilettiğim Prof. Dr. Berk, bu açıklamayı da şöyle değerlendirdi: “Vakıfların açıklaması zevahiri kurtarmaktan ibaret. Asıl mesele ile ilgili, yani hatların durumu ile ilgili bir açıklama yok. Bu işler ahbap-çavuş ilişkisi ile yürütülmemeli, tepe bir komisyon kurulmalı. Biz bu vahim hataların bir örneğini son olarak Selimiye Camii’nde de gördük. Tarihi eserlerde o kadar çok bu tarz hata ile karşılaşıyoruz ki mızrak artık çuvala sığmıyor.”
ŞİMDİ GÖZLER VAKIFLAR’DA: BU YAZILAR TERS DEĞİL DİYEBİLİYOR MUSUNUZ?
Uzmanların somut tespitlerinin ardından tüm Türkiye şu sorunun cevabını bekliyor:
Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Her şey projeye uygun” diyerek sessiz kalmaya devam mı edecek, yoksa uzmanların “İhlas Suresi ters yazılmış, hatlar ve kalem işleri genel olarak bozuk” gerçekliğini kabul edip bu skandalın sorumlularından hesap soracak mı? Bu uzman görüşlerinin ardından Vakıflar; “Mahmut Çelebi Camii’nin kubbesindeki hatlar ters ve deforme durumda değil, kalem işleri aslına uygun restore edildi” diyebilecek mi?
ABDULLAH OĞUZHANOĞLU: TOPRAK BOYA YERİNE PLASTİK KULLANILMIŞ
Kalem işi ustası Abdullah Oğuzhanoğlu da kubbedeki kalem işlerini KARAR’a değerlendirdi: Oğuzhanoğlu, çalışmadaki estetik yoksunluğuna şu ifadelerle dikkat çekti: “Benim eleştirim şu; toprak boya kullanmaları gerekirdi, kullanmamışlar, plastik boya kullanılmış. Toprak boyada renk bir süre sonra kemale erer, plastik boyalar ise parlar. Kubbedeki rumi çalışmaların dönemi erken dönem rumiler; bu dönemi herkes bilmediği için formlarda bazı bozukluklar var. Yeni restorasyondaki renkler çok patlıyor. Tabii daha kötü olanlarını gördüğüm için buradakiler yine de çok kötü durumda diyemiyorum. Çünkü hat yazıları kalem işlerinden daha vahim durumda. Bizim restorasyonda ciddi bir kalifiye eleman sıkıntımız var, özellikle kontrolörlerde sıkıntı var; çalışma hakkında uzmanlıkları yok çünkü, yanlış ise de doğru algılıyor. Bu işler müteahhitlere veriliyor, onlar da en ucuza nasıl yaparım düşüncesiyle stajyerlerle çalışıyor. Keşke profesyonel bir ekip yapsaydı, caminin tarihi kimliğini tam yansıtırlardı.”
