Stanford Üniversitesi’nde nöroloji profesörü Sharon Sha, bunun temel nedeninin beynin bazı bilgileri uzun süreli hafızaya hiç kaydetmemesi olduğunu söylüyor. Sha’ya göre az önce öğrenilen bir bilginin hatırlanamaması, bilginin kalıcı hâle getirilmemesiyle doğrudan ilişkili.
Günlük hayatta beyin, bilgileri “çalışan bellek” adı verilen geçici bir alanda tutuyor. Chicago Üniversitesi’nden psikoloji profesörü David Gallo, aynı anda birden fazla işle uğraşmanın bu belleği hızla doldurduğunu belirtiyor. Örneğin yemek tarifi takip ederken telefonla konuşmak, çalışan belleğin aynı anda birden çok görevi yönetmesini gerektiriyor.
Gallo’ya göre çoğu insan çalışan belleğinde aynı anda yalnızca dört ya da beş düşünceyi tutabiliyor. Bu sınır aşıldığında bilgiler hızla kaybolabiliyor.
BİLGİ NEDEN KALICI HÂLE GELMİYOR?
T24'te yer akan habere göre, bir bilginin uzun süreli hafızaya aktarılabilmesi için “kodlama” adı verilen bir süreçten geçmesi gerekiyor. Columbia Üniversitesi Alzheimer Hastalığı Araştırma Merkezi Direktörü Scott Small, bu süreci bilgisayarda “kaydet” komutuna benzetiyor. Small, kaydedilmeden kapatılan bir belgenin tamamen silinmesi gibi, kodlanmayan bilgilerin de kaybolduğunu ifade ediyor.
Kodlama, beyin hücreleri arasında anlamlı bağlantılar kurulmasını gerektiriyor. Bu nedenle biriyle tanışırken söylenecek cümlelere odaklanıldığında, duyulan isim yeterince kodlanmıyor ve kısa sürede unutuluyor.
UNUTMAK HER ZAMAN BİR SORUN MU?
Carnegie Mellon Üniversitesi’nde psikoloji alanında emekli profesör olan Lynne Reder, bu tür unutkanlıkların aslında beynin sağlıklı çalışmasının bir parçası olduğunu vurguluyor. Reder’e göre beyin her duyulanı ve görüleni kaydetseydi, temel işlevler için gereken zihinsel alan kalmazdı.
Bu nedenle kısa süreli unutkanlıklar, beynin gereksiz bilgileri eleme mekanizması olarak da değerlendiriliyor.
HATIRLAMAYI KOLAYLAŞTIRAN YÖNTEMLER
Uzmanlara göre bazı bilgiler daha kolay hatırlanıyor. Sharon Sha, özellikle güçlü duygularla öğrenilen bilgilerin daha kalıcı olduğunu söylüyor. Bunun yanı sıra bilinçli olarak yapılan bazı uygulamalar, bilgilerin uzun süreli hafızaya aktarılmasını destekliyor.
Florida Üniversitesi’nde sinirbilim profesörü Ronald Davis, bilgiyi tekrar etmenin ve farklı yollarla ifade etmenin hafızayı güçlendirdiğini belirtiyor. Bir bilginin duyulması, görülmesi, yüksek sesle söylenmesi ya da yazılması, beynin farklı bölgelerini harekete geçiriyor.
Davis, özellikle elle yazmanın — kâğıda ya da dijital kalemle — klavyeyle yazmaya kıyasla daha etkili olduğunu, çünkü beynin daha fazla bölümünü devreye soktuğunu ifade ediyor.
BAĞLANTI KURMAK HAFIZAYI GÜÇLENDİRİYOR
Lynne Reder, bağlamdan kopuk bilgilerin hatırlanmasının zor olduğunu söylüyor. Bu nedenle isimleri belirli özelliklerle, imgelerle ya da çağrışımlarla ilişkilendirmenin hatırlamayı kolaylaştırdığı belirtiliyor.
David Gallo da isimlerin görsel imgeler veya ses benzerlikleriyle eşleştirilmesinin etkili yöntemler arasında yer aldığını ifade ediyor.
MÜZİK, HAYAL GÜCÜ VE İPUÇLARI
Sha’ya göre müzik de hafızayı destekleyen unsurlar arasında bulunuyor. Bilgiler bir melodiyle birlikte öğrenildiğinde daha kalıcı hâle gelebiliyor. Nörobilimciler bunun nedenini araştırmayı sürdürse de melodilerin anıları beynin farklı bölgelerine taşıdığı düşünülüyor.
Belirli bir işi hatırlamak için görsel ya da duygusal ipuçları oluşturmak da fayda sağlayabiliyor. Bir görevi yaparken kendini o işi gerçekleştirirken hayal etmek ya da bunun yaratacağı duyguyu düşünmek, hatırlamayı kolaylaştırabiliyor.
UYKU VE HAREKETİN ROLÜ
Uzmanlar, uyku ve egzersizin hafıza üzerindeki etkisine de dikkat çekiyor. Gallo, uykusuzluk durumunda yeni bilgilerin kodlanmasının zorlaştığını, bu nedenle yeterli dinlenmenin kritik olduğunu söylüyor.
Düzenli yürüyüş, aerobik egzersiz, ağırlık çalışmaları ve esneme hareketlerinin hem kısa hem uzun vadede hafızayı desteklediği belirtiliyor. Gallo, kalp sağlığını koruyan egzersizlerin beyin sağlığına da doğrudan katkı sağladığını vurguluyor.
