Bulutların ressamı olarak bilinen Mehmet İleri ile, lebriz.com’da online açılan sergisi “İstanbul Düşleri”ni konuşmak için bir araya geldik. Abidin Dino’nun yeğeni olan sanatçının enteresan aile geçmişi üzerine derin bir sohbette bulduk kendimizi. Dedesi Atatürk’ün casusu, büyük dedesi Abdülhamit’in hazine-i hassa nazırı olan İleri ile, tarihe kısa bir yolculuk yaptık.
Resme olan ilginiz nasıl başladı?
Babam Rasih Nuri İleri Türkiye’nin önde gelen koleksiyonerlerinden biriydi. Ev yerden tavana kadar tablo ve kitaplarla doluydu. Arif ve Abidin Dino dayılarımız da bizim için birer mitti evde. Zaten ailede hatta sülalede hayatının bir bölümünde resimle uğraşmamış kimse yoktur bizde. Haliyle ben de çocukluktan itibaren resimle iç içeyim. 2 yaşından beri resim yapıyorum.
"Yoğun olarak insanın toplum içindeki yalnızlığını işliyorum"
Paris’te bizim köy kahvesi
Profesyonel olarak resim hayatınız nerede ve nasıl başladı peki?
Paris’e ilk olarak Sorbon’da ekonomi okumak üzere gittim. Ekonomi tahsili yaparken bir yandan da resim yapıp satıyordum. Oturduğum mahalle bakımından da şanslıydım, etrafımda hep sanatçılar vardı. Abidin Dino dayımız, Avni Arbaş, Hakkı Anlı, Nazım Hikmet’in oğlu Mehmet Nazım ve Komet gibi isimlerle hep bir aradaydım. Sabah bir Türk gazetesi alıp kahve içmek için gittiğim kafede hep bu isimler olurdu. Bizim için köy kahvesi gibiydi. Ekonomi okumama rağmen resimle yaşıyordum. Sonra Paris Güzel Sanatlar Akademisi’ne (ENSBA) girdim. İlk kişisel sergimi 1982 yılında Galata Sanat Galerisi’nde açtım. Paris, Boston ve İstanbul’daki atölyelerimde çalışmalarımı sürdürüyorum. Yoğun olarak insanın toplum içindeki yalnızlığını işliyorum.
Das Kapital’i Türkçeye ilk dedem çevirdi
Ünlü isimlerin olduğu bir aileden geldiğinizi biliyoruz. Kimler var ailenizde biraz bahseder misiniz?
Abidin Dino babamın dayı oğluydu. Babam ona abi der, biz de dayı derdik. Nazım Hikmet’e de Ali Fuat Cebesoy tarafından akrabayız. Arnavutluk’taki Yanya Valileri Hanedanı’na dayanıyor ailemiz. Baba tarafından dedem Suphi Nuri İleri Atatürk’ün diplomatlarından biri hatta özel casusu diyebiliriz. Marx’ın Das Capital’ini Türkçeye ilk çeviren kişi de kendisidir. Bir hukuk profesörü olan dedem Atatürk tarafından diplomat olarak Cenevre’ye gönderiliyor. Hatta babam Rasih Nuri de Cenevre’de doğuyor.
Dedem Atatürk’ün casusuydu
Dedenizin casusluk faaliyetlerinden bahsedebilir misiniz?
Birinci Dünya Savaşı’nda İngilizler İtalyanlar’ı kazıklayıp vaat ettikleri yerleri Yunan’a vermeye kalkınca bizim için bir fırsat doğmuş oldu. Atatürk İtalyanlar’ın bu aldatılmışlık duygusundan faydalanılabileceğini düşünerek dedeme emir veriyor. Dedem de casus olarak gidip İtalyanlar’dan silah temin ediyor. Yani savaş halinde olduğumuz bir ülkeden ‘Yunan’la savaş için kullanacağız’ diyerek silah alıyor. Babam rahmetli olana kadar anlatırdı bildiklerini, tam film gibi bir hikaye. Bu dedemin babası Abidin Paşa ise Abdülhamit’in ünlü paşalarından biri. Hazine-i hassa nazırı yani hazine bakanı. Birkaç kez sadrazamlıktan dönmüş, defalarca vali olarak sürülmüş bir isim. Rodos, Adana, Ankara’daki vali konaklarını Abidin Paşa yaptırmış hep.
Babam komünist hareketin ilk liderlerinden
Peki ya babanız kimdi?
Babam Rasih Nuri İleri bir matematikçi. Okulu bitirip MIT’e (Massachusetts Institute of Technology) kabul ediliyor. Tam o sırada İkinci Dünya Savaşı patlak verince gidemiyor ve ülkesinde kalıp dayısı Arif Dino ile beraber antifaşist mücadeleye başlıyor. Türkiye komünist hareketinin önde gelen isimlerinden biriydi. Nazım Hikmet’in kuzeni Mehmet Ali Aybar aracılığıyla 1942’de TKP’ye kaydolmuş. 1946’da Adana Sendikalar Birliği’ni kurmuş. 1962’de TİP’e üye oluyor. Birinci kongrede merkez komite üyeliğine seçiliyor. 1968’de Milli Demokratik Devrim Derneği’ni kuruyor, 1970’de de İstanbul İşçi Birliği Genel Başkanı oluyor. 1973’te ise Haziran Hareketi Örgütü’nün bir numaralı sanığı olarak yargılanıp beraat etti. 1990’da Türkiye Birleşik Komünist Partisi’ni kurdu.
Babam komünist turancıydı
Babanız gibi bir paşa torununu TKP’li olması kulağa ilginç geliyor…
Babam komünist bir turancı olarak tanımlardı kendisini. Halkını çok severdi. Turancılıkla komünizmin birbiriyle aslında iç içe olduğuna inanırdı.
Cumhuriyet tezini dedemin kardeşi yazdı
Aile geçmişinizde başka tanınmış isimler de var mı?
Amcam Vedat Tek, Cumhuriyet döneminin en önde gelen mimarlarından biriydi. Suphi Nuri dedemin kardeşi Celal Nuri ise, Cumhuriyet fikrini ortaya ilk atan isimlerdendi. Atatürk Cumhuriyet’ten söz etmeden çok önceleri Celal Nuri’nin bu konuda kitapları varmış. Aynı zamanda Meclis’in ilk kurucu üyelerindendi. Diğer kardeşleri Sedat Nuri ise gazeteci, karikatürist ve İstanbul Radyosu’nun ilk idare müdürü.
Globalleşme ile sanat, bütün dünyada aynı sahte imajların üretildiği bir platform oldu
Modern sanatı nasıl görüyorsunuz? Artık ülkemizde de resim yatırım aracı olarak kullanılıyor. Bu iyi bir şey mi sizce?
Son 10 yıldır sanatta kurgulanmış bir piyasa var. Eskiden taşınabilir olduğu için altın alırdı yatırımcılar. Şimdi de tablo satın alıyorlar. Globalleşme ile çağdaş sanat bütün dünyada aynı sahte imajların üretildiği bir platform haline geldi. Bu platform derinliği olan hiçbirşeyi kabul etmek istemiyor, rahatsız oluyor. Oysa sanat insanın ruhuna çengel atmalıdır. Her resmin bir şiiri, her şiirin bir müziği, her bestenin bir hikayesi vardır. Hepsi birbirine dönüştürülebilir. O yüzden dememiş midir Nazım Hikmet; “Sen mutluluğun resmini yapabilir misin Abidin” diye…
Peki insanın ruhuna çengel atacak sanat nasıl olmalıdır?
Minik ölü bedeni kıyıya vuran Aylan bebeğin fotoğrafı nasıl ki bütün dünyayı etkiledi, bütün dünyanın ruhunu kanattı; işte sanatın amacı budur. Modern sanatın amacı da bu olmalıdır. Sanatı yatırım nesnesine çevirmek, sahte imajlar yaratmak değil…
Bulutlar ve hayaller
Tablolarınızda bulutlar çok dikkat çekiyor. Neden?
Ben resimlerinde insanın yalnızlığını konu ediniyorum. Nasıl ki çocuklar uzanıp bulutlara bakarak bir şeyler hayal ederler, ben de o yalnızlık ve o macerayla resmediyorum bulutları. 2004 yılından beri yeni bir İstanbul kurgusu üzerine düşünüyorum. Resimlerimdeki Boğaz manzaraları, hem zamanın yıkımlarına bir direniş, hem de geleceğe dönük yeni bir arayış olarak görülebilir. Bakmayı, görmeyi unutan insanları uyandırmak, onlarla birlikte uyanmak istedim. Değişik ışıklar ve patlayan renk cümbüşü içindeki bulutları ve güneş ışınlarının delip binbir renge boyadığı gökyüzünü, tarihi yarım adayı, Haydarpaşa, Moda ve Adalar’a kadar uzanan, Boğaz, Haliç ve Marmara'yı, Karaköy çevresini defalarca değişik ışıklarda bir senfoni dinlercesine izledim. Sizlerle paylaştığım İstanbul, bir yerin zaman içinde donup kalmış olan resimleri olmaktan çok, o yerin biteviye değişen, her an başka bir gizem saklayan, öznel yorumlara açık olan ve kişiye yeni düşler kurmaya çağıran resimler. Akan zamanın içinde değişik anlar…
Tablolarınızın yer aldığı koleksiyonlardan birkaç tanesini sayabilir misiniz?
İstanbul Grafik Sanatlar Müzesi (İMOGA), Terakki Vakfı Sanat Galerisi, Akbank, Sabancı, Koç Holding gibi koleksiyonların yanı sıra yurtiçi ve yurtdışı çeşitli özel koleksiyonlarda resimlerim var.
