İran tarafından geliştirilen ve Rusya’nın Ukrayna savaşında yaygın biçimde kullandığı Şahid saldırı dronları, savaş alanındaki dengeleri değiştiren silah sistemlerinden biri haline geldi. The Wall Street Journal (WSJ), İran’ın onlarca yıl süren yaptırımlar altında geliştirdiği Şahid ailesinin nasıl küresel bir silah modeline dönüştüğünü ve bu süreçte Çin merkezli tedarik zincirinin oynadığı rolü mercek altına aldı.
Gazeteye göre başlangıçta nispeten basit, pervaneli ve düşük hızlı bir kamikaze drone olarak ortaya çıkan Şahid, artık jet motorlu ve çok daha yüksek hızlara ulaşabilen versiyonlarıyla seyir füzelerine yaklaşan bir saldırı aracına dönüşüyor.
YENİ ŞAHİD’LER SAATTE 480 KİLOMETREYE ULAŞIYOR
WSJ’nin haberine göre Rusya, temmuz ayında Kiev’e düzenlediği geniş çaplı saldırılardan birinde pervane yerine turbojet motor kullanan yeni Şahid türevlerini devreye soktu. Yeni modeller yaklaşık saatte 300 mil, yani 480 kilometre hıza ulaşabiliyor. Bu hız eski Şahid modellerinin yaklaşık üç katı seviyesinde.
2 Temmuz’da Kiev’e yönelik balistik ve seyir füzelerinin de kullanıldığı saldırıda yaklaşık 30 kişi hayatını kaybetti. Ukraynalı yetkililere göre saldırıda kullanılan yeni jet motorlu dronların motorları Çin menşeliydi.
20 BİN DOLARLIK SİLAH, MİLYONLUK SAVUNMAYI ZORLUYOR
Şahid sisteminin savaş alanındaki en önemli avantajlarından biri maliyeti.
WSJ, fiberglass gövde, elektronik parçalar ve patlayıcıdan oluşan bazı Şahid modellerinin üretim maliyetinin 20 bin dolar seviyesine kadar düşebildiğini aktarıyor.
Bu durum hava savunmasında ciddi bir maliyet dengesizliği yaratıyor. Çünkü düşük maliyetli dronları vurmak için kullanılan gelişmiş hava savunma füzelerinin maliyeti yüz binlerce, bazı sistemlerde ise milyonlarca doları bulabiliyor.
Reuters da özellikle İran ve Rusya’nın kullandığı ucuz saldırı dronlarının geleneksel hava savunma sistemleri üzerinde ekonomik baskı oluşturduğuna dikkat çekiyor. Örneğin yaklaşık 35 bin dolarlık bir Şahid’e karşı milyonlarca dolar değerindeki önleyici füzelerin kullanılabilmesi, Batılı orduları daha ucuz anti-drone sistemleri geliştirmeye yöneltiyor.
WSJ: TEDARİK ZİNCİRİ SÜREKLİ ÇİN’E ÇIKIYOR
WSJ’nin araştırmasının en dikkat çekici bölümü ise Şahid’lerin üretim zinciri.
ABD’li eski ve mevcut yetkililer ile silah uzmanlarına göre Çin, Şahid sistemlerinde kullanılan;
motor ve motor parçaları, servomotorlar, jiroskoplar, haberleşme ekipmanları ve çeşitli elektronik bileşenlerin en önemli tedarik merkezlerinden biri haline geldi.
ABD Hazine Bakanlığı kayıtları da bu ağın uzun süredir Washington’ın takibinde olduğunu gösteriyor.
ABD Hazine Bakanlığı, 2023 yılında İran’ın Şahid programı için hassas parçalar temin eden İran, Çin, Hong Kong, Türkiye ve Birleşik Arap Emirlikleri bağlantılı bir ağı yaptırım listesine aldı. Bakanlık, ağ tarafından sağlanan bir servomotorun Ukrayna’da düşürülen Rusya tarafından kullanılan bir Şahid-136’nın enkazında bulunduğunu açıklamıştı.
ÇİN VE HONG KONG’DAKİ ŞİRKETLER ÜZERİNDEN TEDARİK
ABD Hazine Bakanlığına göre İran’ın drone üreticileri, Batılı ülkelerden doğrudan temin edemedikleri parçalar için Çin ve Hong Kong merkezli şirketlerden yararlandı.
Mart 2023’te yaptırım uygulanan başka bir Çin merkezli ağın İran’a binlerce havacılık bileşeni ve Şahid serisinde kullanılabilecek hafif uçak motorları gönderdiği belirtildi.
Washington, bazı işlemlerde Hong Kong merkezli paravan şirketlerin kullanıldığını ve ürünlerin nihai kullanıcılarının gizlendiğini öne sürdü.
WSJ’ye göre Şahid’lerde başlangıçta Amerikan ve Avrupalı üreticilerin ticari elektronik parçalarına sıklıkla rastlanırken, zaman içinde bu parçaların önemli bölümünün yerini Çin üretimi muadiller almaya başladı.
ALMAN MOTORUNUN İZİ ÇİN’E UZANDI
Şahid-136’nın gelişiminde motor teknolojisi de önemli bir yer tuttu.
İranlı mühendislerin uzun süre kullandığı motor tasarımlarından biri Alman Limbach L550 ailesine dayanıyordu. İran daha sonra bu motorun tersine mühendislikle üretilmiş versiyonlarını geliştirdi.
Janes’in aktardığı teknik verilere göre Şahid-136’da kullanılan MD550 motoru da Alman Limbach L550 tasarımının bir kopyası niteliğinde. Benzer motorların Çin’de de üretildiği belirtiliyor.
ABD Hazine Bakanlığı ise İran merkezli Oje Parvaz Mado Nafar Company’nin (MADO) Şahid-131 ve Şahid-136 için motor ürettiğini ve şirketin Çin’deki tedarik ağı aracılığıyla parça temin ettiğini bildirdi.
RUSYA ŞAHİD’İ “GERAN” ADIYLA KULLANIYOR
Şahid’in küresel savaş üzerindeki etkisinin en görünür olduğu ülke ise Ukrayna.
Rusya, İran tasarımına dayanan Şahid dronlarını “Geran” adı altında kitlesel biçimde kullanıyor.
Moskova, bu dronları zaman zaman balistik ve seyir füzeleriyle aynı saldırı paketinde göndererek Ukrayna hava savunmasını aynı anda çok sayıda hedefle karşı karşıya bırakıyor.
Bu yöntemde pahalı ve daha güçlü füzeler kritik hedeflere yönelirken, çok daha ucuz Şahid’ler hava savunma sistemlerinin radar, mühimmat ve önleme kapasitesini tüketiyor.
JET MOTORLU MODEL UKRAYNA’NIN SAVUNMASINI DA ZORLUYOR
Ukraynalı yetkililere göre ülkenin geliştirdiği düşük maliyetli önleyici dronlar, eski Şahid modellerine karşı oldukça etkili.
Ancak turbojet motorlu yeni modellerin hızının yükselmesi bu yöntemi zorlaştırıyor.
WSJ’ye göre Ukrayna eski nesil tek yönlü saldırı dronlarının yüzde 90’dan fazlasını etkisiz hale getirebilirken, yeni hızlı modeller bazı Ukrayna yapımı önleyici dronların erişemeyeceği hızlara çıkabiliyor.
Bu durumda Ukrayna'nın savaş uçakları veya sayısı daha sınırlı ve pahalı hava savunma füzelerini kullanması gerekebiliyor.
ŞAHİD ARTIK İRAN’IN ÖTESİNE GEÇTİ
WSJ, Şahidin etkisinin yalnızca İran ve Rusya’yla sınırlı olmadığına dikkat çekiyor.
İran’ın drone teknolojisi yıllar içinde farklı ülke ve silahlı gruplara yayıldı. Şahid’e benzeyen delta kanatlı tek yönlü saldırı dronları bugün dünyanın birçok bölgesinde görülüyor.
Çin’de geliştirilen Sunflower-200 sistemi de dış görünüşü ve kullanım konsepti bakımından Şahid ailesine benzetiliyor. Janes’e göre yaklaşık 1.500 kilometre menzile sahip sistem, GPS ve Çin’in BeiDou uydu navigasyon sisteminden yararlanabiliyor.
UCUZ DRONLAR MODERN SAVAŞIN EKONOMİSİNİ DEĞİŞTİRDİ
Şahid’in ortaya çıkardığı en büyük değişimlerden biri, ileri askeri teknoloji üretmek için artık mutlaka büyük bir savunma sanayi altyapısına sahip olmanın gerekmemesi.
İran örneğinde yerli tasarım, tersine mühendislik ve uluslararası ticari tedarik zincirlerinden temin edilen parçalar bir araya getirilerek on binlerce dolar maliyetle uzun menzilli saldırı kapasitesi oluşturuldu.
ABD Hazine Bakanlığının son yıllarda İran’ın drone programıyla bağlantılı Çin ve Hong Kong merkezli şirketlere yönelik art arda yaptırım kararları alması da Washington’ın bu tedarik modelini önemli bir güvenlik sorunu olarak gördüğünü ortaya koyuyor.
Çin ise daha önce çift kullanımlı ürünlerin ihracatını sıkı şekilde kontrol ettiğini belirtirken, ABD'nin tek taraflı yaptırımlarına karşı çıktığını ve bunların uluslararası hukuka aykırı olduğunu savundu. WSJ’nin son haberindeki sorulara ise Çin Dışişleri Bakanlığından yanıt verilmedi.
