Türkiye’nin PISA 2025 sonuçlarında matematik, fen ve okuma alanlarının tamamında 2022’ye göre yükseliş göstermesinin ardından, sınava katılan öğrencilere önceden özel hazırlık yapılıp yapılmadığı tartışması genişliyor. Prof. Dr. Erhan Erkut, seçilen öğrencilere PISA’ya özgü hazırlık verilmesinin sınavın temel amacıyla bağdaşmadığını savunurken, İstanbul Aydın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Devrim Akgündüz de yayımladığı kapsamlı incelemede bazı resmî okul belgelerinde geçmiş PISA sorularının çözümü, e-İzleme uygulamaları, denemeler, sınav stratejileri ve motivasyon çalışmalarının yer aldığını ortaya koydu.
Tartışmaya şimdi de Milli Eğitim Bakanlığı’nda geçmişte Yönetimi Değerlendirme ve Geliştirme Daire Başkanlığı yapan Dr. Kadir Çetin katıldı. KARAR’a konuşan Çetin, PISA’ya seçilen öğrencilere özel hazırlık uygulamasının 2025’te başlamadığını, 2018 ve 2022 dönemlerinde de benzer çalışmalara bizzat tanık olduğunu söyledi. Çetin, 2025 sonuçlarındaki yükselişin özel hazırlıkların daha yoğun yürütülmesinden kaynaklandığını ileri sürdü ve “2025 sonuçlarında patlama yaşanmasının sebebi tamamen yapılan özel hazırlıktır” dedi.
Türkiye'nin PISA 2025 sonuçlarında üç temel alanda birden yükseliş göstermesi, eğitim kamuoyunda tartışılmaya devam ediyor. OECD'nin 8 Eylül'de yayımladığı ülke notuna göre Türkiye, matematik, okuma ve fen alanlarının tamamında 2022'ye kıyasla puanını artıran az sayıdaki ülke arasında yer aldı. PISA 2025'e Türkiye'den 203 okulda 7 bin 702 öğrenci katıldı. Bu örneklem yaklaşık 920 bin 900 öğrenciyi temsil etti.
Ancak sonuçların ardından, sınava katılacak bazı öğrencilere önceden PISA'ya özgü hazırlık yapıldığı yönündeki belgeler yeni bir tartışma başlattı.
MEB’İN ESKİ DAİRE BAŞKANINDAN KARAR’A: BİZZAT ŞAHİDİM
MEB eski Yönetimi Değerlendirme ve Geliştirme Daire Başkanı Dr. Çetin, KARAR’a yaptığı açıklamada, Bakanlığın PISA süreçlerine ilişkin geçmiş uygulamalarını bildiğini belirterek, seçilen öğrencilere özel hazırlık yapıldığını savundu.
Dr. Kadir Çetin
Çetin, PISA’nın temel amacının ülkenin eğitim sisteminin mevcut durumunu ortaya koymak olması gerektiğini belirterek şöyle konuştu:
“Eski bir Bakanlık mensubu olarak bu konuyla ilgili Bakanlıktaki çalışmaları biliyorum. Önceden bu işlerin hazırlandığını, ağırlıklı olarak gösteri amaçlı olduğunu biliyorum. Bu sınavın sonucunun bir ayna tutması gerek ama ayna tutmaktan ziyade bunun için özel hazırlık yapılıyor. Mevcut işleyişin bir fotoğrafı çekilmiyor.”
Çetin, seçilmiş öğrencilere özel hazırlık uygulanmasının ülke sonuçlarının temsil gücünü zedelediğini öne sürdü:
“Özel hazırlanmış ekiplerin sınava girerek ülke puanını yüksek göstermesi amaçlanıyor. Maalesef konuya böyle bir anlayışla yaklaşılıyor.”
ÇETİN: ÖĞRENCİLER ÖZEL KAMPA ALINDI
Çetin, Türkiye’nin PISA 2025 sonuçlarında ortaya çıkan yükselişe ilişkin de dikkat çekici bir iddiada bulundu.
2025 uygulaması öncesinde öğrencilerin özel hazırlığa tabi tutulduğunu savunan Çetin, bazı okulların bu çalışmaları internet sitelerinde yayımladığını ancak daha sonra içeriklerin kaldırıldığını söyledi:
“Evet, bu yıl bir sıçrama yaşandı ama öğrenciler özel kampa alınarak yaşandı. Bunu okulların web sitelerinde de yayınlamışlardı ama çok enteresan bir şekilde şu an kaldırmışlar.”
Çetin, kamuoyuna yansıyan bazı programların yalnızca “bilgilendirme toplantısı” olarak sunulduğunu, ancak bu toplantıların öncesinde daha kapsamlı hazırlık yapıldığını iddia etti:
“Sanki öğrencileri ve öğretmenleri bilgilendirme toplantısıymış gibi koymuşlar ama onun ön hazırlığı olan bir haftalık bir süreç var. O süreçte de özel hazırlık oluyor. Web sitelerinden bunu kaldırmışlar.”
“LUNAPARKTAKİ DEV AYNASI GİBİ: GERÇEK FARKLI, GÖRÜNTÜ FARKLI”
Çetin, seçilmiş öğrencilerin özel olarak hazırlanmasının PISA’nın temsil mantığıyla bağdaşmadığını savunurken dikkat çekici bir benzetme yaptı.
“Lunaparka gittiğinizde siz dev aynasında farklı gözükürsünüz. Gerçek farklıdır, görüntü farklıdır. Siz o aynadaki görüntüye göre yorum yaparsanız gerçeği gizlemiş olursunuz.”
PISA’nın ülkenin eğitim sisteminin doğal durumunu ölçmesi gerektiğini ifade eden Çetin, seçilen okul ve öğrencilerin diğer öğrencileri temsil etmesinin zorunlu olduğunu söyledi.
“Bu okulların bu sınava hazırlanması asla tasvip edilmeyecek bir olay. Seçilen okul, diğer okulları temsil etmiyorsa alınacak kararların hiçbir anlamı yok. Temsil edebilmesi için de doğal seyrini fotoğraflamak lazım.”
Çetin, buradan hareketle PISA 2025 sonuçlarının “organik olmadığını” ileri sürdü:
“Veriler asla doğru değil, sonuçlar asla organik değil çünkü özel hazırlık yapılıyor.”
“2018 VE 2022’DE DE ÖZEL HAZIRLIKLARA ŞAHİT OLDUM”
Çetin’in açıklamasındaki bir başka önemli iddia ise uygulamanın 2025 ile başlamadığı yönünde.
MEB’de görev yaptığı dönemlerde de benzer hazırlıkları gördüğünü söyleyen Çetin, şu ifadeleri kullandı:
“PISA için 2018 ve 2022 yıllarında da bu özel hazırlıkların yapıldığına bizzat şahit oldum. Fakat o süreçte bu başarıyı yakalayamadılar.”
Çetin, 2025 yılında hazırlıkların daha yoğun yürütüldüğünü öne sürdü:
“Demek ki 2025’te işi ve çalışmaları daha ciddi tuttular. Çünkü kamuoyunda PISA sonuçlarının ısrarla işlenir olduğunu görüp, bundaki başarısızlıkların gündeme geldiğini görünce işi ciddiye alıp daha fazla özen gösterdiler.”
Çetin, Türkiye’nin 2025 sonuçlarındaki yükselişin nedenine ilişkin ise oldukça önemli bir değerlendirme yaptı:
“2025 sonuçlarında patlama yaşanmasının sebebi tamamen yapılan özel hazırlıktır.”
ERHAN ERKUT: PISA'YA GİRECEK ÖĞRENCİLER ÖZEL EĞİTİMDEN GEÇİRİLMEMELİ
YetGençler Kurucusu, Open Innovation High School Türkiye Müdürü, eski Özyeğin Üniversitesi Rektörü ve eski MEF Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Erhan Erkut, sosyal medya hesabından yaptığı değerlendirmede PISA'nın amacının bir ülkenin eğitim sisteminin mevcut durumunu ölçmek olduğunu hatırlattı.
Prof. Dr. Erhan Erkut
Erkut şu ifadeleri kullandı:
“PISA’ya girecek öğrencilerin özel bir eğitimden geçirilmemesi gerekiyor. Sınavın amacı ülkedeki eğitim sisteminin durumunun resmini çekmek.”
Erkut, Türkiye'den seçilen öğrencilerin en azından bir bölümüne sınav öncesinde özel program uygulandığını savunarak, bazı okulların bu programları kendi internet sitelerinde yayımladığını söyledi.
Erkut ayrıca bazı içeriklerin daha sonra internetten kaldırıldığını öne sürdü:
“Okullar bu programları web sitelerine koymuşlar. Bugün birdenbire bu programlar webden kaldırıldı. Yapılanın yanlış olduğunu biliyorsunuz yani. Umarım bir daha yapılmaz bu.”
Ancak KARAR'ın yaptığı kontrolde PISA hazırlıklarına ilişkin bazı resmî MEB sayfalarının ve okul eylem planlarının halen erişilebilir olduğu görüldü.
PISA’ya girecek öğrencilerin özel bir eğitimden geçirilmemesi gerekiyor. Sınavın amacı ülkedeki eğitim sisteminin durumunun resmini çekmek.
— Erhan Erkut (@ErhanErkut) September 11, 2026
Bizim ülkeden seçilen öğrencilerin en azından bir kısmına kısa da olsa bir program uygulanmış. Elimde birinin dökümanı var.
Okullar bu…
RESMİ EYLEM PLANINDA 6 HAFTALIK PISA ÇALIŞMASI
Bunlardan biri Mersin'deki Sabiha Çiftçi Kız Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi. Okulun halen erişilebilen “PISA 2025 Uygulaması Eylem Planı”nda, sınava katılacak öğrenciler için mart ve nisan aylarına yayılan ayrıntılı bir program bulunuyor.
Programa göre öğrencilerle; önceki PISA döngülerinde çıkmış soruların çözülmesi, e-İzleme modülündeki içeriklerin bilgisayar ortamında uygulanması, motivasyon çalışmaları yapılması, önceki PISA uygulamalarına katılmış öğrencilerden deneyim aktarılması planlanmış. Ayrıca öğrenciler için kamp, gezi, “Ben bir PISA öğrencisiyim” yazılı tişört ve PISA 2025 şapkaları da programda yer alıyor.
Çalışmaların önemli bir bölümünün 3 Mart-15 Nisan 2025 tarihleri arasında, yani nihai PISA uygulamasından hemen önce gerçekleştirildiği görülüyor.
KARAR'ın yaptığı kontrolde, PISA 2025 hazırlıklarına ilişkin daha önce resmi okul sitelerinde yayımlanan bazı eylem planlarının internetten kaldırıldığı görüldü. Mersin Sabiha Çiftçi Kız Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi'nin, geçmiş PISA sorularının çözümü ve e-İzleme çalışmaları gibi faaliyetleri içeren eylem planına ait bağlantı artık erişilemiyor.
AKGÜNDÜZ: BAZI OKULLARDA HAZIRLIK TEKNİK BİLGİLENDİRMENİN ÖTESİNE GEÇTİ
İstanbul Aydın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Devrim Akgündüz de “PISA 2025 Sonuçları Ne Kadar Organik?” başlıklı ayrıntılı bir çalışma yayımladı.
Akgündüz, Türkiye'deki PISA hazırlıklarını MEB'in merkezi belgeleriyle PISA'ya seçilen okulların resmî internet sitelerinde yayımladığı belgeleri birlikte inceleyerek değerlendirdi.
Akgündüz'e göre bazı okullardaki çalışmalar yalnızca sınavın tarihi, süresi veya teknik uygulaması konusunda bilgi vermekle sınırlı kalmadı.
Çalışmada, geçmiş PISA sorularının çözüldüğü, e-İzleme üzerinden alıştırmalar yapıldığı, soru türleri ve cevaplama biçimlerinin anlatıldığı ve motivasyon programları uygulandığı belirtiliyor.
Prof. Dr. Devrim Akgündüz
“PISA İÇİN SEÇİLEN 42 ÖĞRENCİ” İFADESİ
Akgündüz'ün incelediği belgeler arasında Adana'daki Mehmet Özöncel Anadolu Lisesi'nin çalışma planı da bulunuyor.
Planın doğrudan “PISA için seçilen 42 öğrenci” ifadesini kullandığını belirten Akgündüz, bu öğrencilere mart ayının ilk iki haftasında geçmiş PISA sorularının çözdürülmesinin, ardından e-İzleme içeriklerinin bilgisayarda uygulanmasının planlandığını aktarıyor.
Benzer programların Bitlis Tatvan Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, Mersin Atatürk Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi ve Sabiha Çiftçi Kız MTAL gibi farklı okullarda da bulunduğu belirtiliyor.
Akgündüz'ün çalışmasına göre bazı programlarda çalışmalar yaklaşık altı haftaya yayılıyor.
“SORU TÜRLERİNE NASIL CEVAP VERİRSEM TAM PUAN ALIRIM?”
Tartışmayı daha da önemli hale getiren bir başka nokta ise MEB'in merkezi hazırlık materyalleri. Akgündüz, MEB'in hazırlık sunumunda öğrencilere PISA'da kullanılan soru türleri konusunda örnek sorular üzerinden farkındalık çalışması yapılmasının önerildiğini belirtiyor.
Sunumdaki dikkat çekici başlıklardan biri şöyle:
“Hangi soru türlerine nasıl cevap verirsem tam puan alırım?”
Akgündüz'e göre bu ifade, genel sınav bilgilendirmesi ile performansı geliştirmeye yönelik sınav hazırlığı arasındaki sınırın nerede başladığı sorusunu gündeme getiriyor.
MEB ÇALIŞTAYINA 203 OKULDAN 601 ÖĞRETMEN KATILDI
MEB'in kendi kayıtları da PISA 2025 için kapsamlı bir hazırlık süreci yürütüldüğünü gösteriyor. 13-15 Ocak 2025'te düzenlenen PISA 2025 Nihai Uygulama Bilgilendirme Çalıştayı'na, uygulamaya katılacak 203 okuldan 601 öğretmen katıldı.
MEB'in açıklamasına göre çalıştayda PISA'da kullanılan soruların özellikleri ve “soru mantığı” anlatıldı, geçmiş yıllarda kamuoyuyla paylaşılmış örnek sorular incelendi.
Bakanlık daha sonra PISA örneklemindeki okullara ziyaretler de gerçekleştirdi. Bu ziyaretlerin amaçlarından biri MEB tarafından açık şekilde öğrencilerin “farkındalık ve motivasyonlarını artırmak” olarak ifade edildi.
KARAR'A ULAŞAN GÖRSELLERDE “ONLARI HAZIRLAYAN ÖĞRETMENLER” İFADESİ
KARAR'a ulaşan okurlar da PISA 2025 sürecine ilişkin bazı okul ve ilçe millî eğitim müdürlüğü sayfalarının ekran görüntülerini paylaştı.
Antalya Kemer İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünün 18 Nisan 2025 tarihli “PISA Süreci Başarıyla Tamamlandı” başlıklı haberinde, Kemer Turizm Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi'nden 42 öğrencinin uygulamaya katıldığı belirtiliyor.
Haberde İlçe Milli Eğitim Müdürü Mehmet Erkan Ergen'in, öğrenciler için “onları hazırlayan başta koordinatör öğretmenlerimiz ve okulumuzun tüm öğretmenlerine” teşekkür ettiği görülüyor.
Söz konusu sayfa bugün de MEB'in internet sitesinde erişilebilir durumda.
OECD'NİN KURALI NE DİYOR?
Tartışmanın merkezinde OECD'nin PISA 2025 Teknik Standartları'nın 5.2 numaralı maddesi bulunuyor.
“Information and Training Prior to the Test Session” başlıklı standarda göre okullar, öğrenciler ve öğretmenler sınavdan önce genel bilgiler alabilir.
Ancak öğrencilerin PISA puanlarını yükseltmek amacıyla PISA maddelerinde ölçülen bilgi veya becerilere yönelik içerik-özgü biçimsel eğitim verilmesi uygun kabul edilmiyor.
OECD, bu tür eğitimlere örnek olarak alıştırma testleri, tekrar çalışmaları ve çevrim içi eğitim modüllerini de sayıyor. Ayrıca öğrencilerin PISA arayüzü, soru tipleri veya cevap formatlarına yönelik ayrı bir ön eğitim almasına ihtiyaç bulunmadığını belirtiyor.
Akgündüz de çalışmasında OECD'nin bu kuralını aktararak, genel tanıtım ile seçilmiş öğrencilere tekrarlı sınav pratiği yaptırılması arasında ayrım yapılması gerektiğini vurguluyor.
AKGÜNDÜZ: “KESİN İHLAL VAR” DEMEK İÇİN YETERLİ DEĞİL
Ancak Akgündüz, çalışmasında önemli bir uyarıda da bulunuyor. Mevcut kamuya açık belgelerden hareketle Türkiye'nin OECD teknik standartlarını ihlal ettiğinin kesin biçimde söylenemeyeceğini belirtiyor.
Böyle bir sonuca varılabilmesi için kullanılan materyallerin içeriğinin, öğretmenlerin öğrencilere verdiği geri bildirimin ve uygulamaların OECD'nin kalite güvence sürecine nasıl bildirildiğinin bilinmesi gerektiğini ifade ediyor.
Bununla birlikte Akgündüz, bazı okullarda görülen tekrarlı soru çözümü, dijital uygulama ve sınava özgü çalışmaların OECD Standard 5.2 kapsamında ayrıntılı şekilde incelenmesi gerektiği görüşünde.
OECD: TÜRKİYE'NİN VERİLERİ KALİTE STANDARTLARINI KARŞILADI
Tartışmada gözden kaçırılmaması gereken en önemli veri ise OECD'nin Türkiye hakkındaki resmi değerlendirmesi. OECD, Türkiye'den elde edilen PISA 2025 verilerinin PISA kalite standartlarının tamamını karşıladığını ve raporlamaya uygun bulunduğunu açıkça belirtiyor.
Akgündüz de bu noktaya özellikle dikkat çekiyor ve eldeki belgelerin Türkiye'nin PISA sonuçlarının genel geçerliliği hakkında kesin bir olumsuz hüküm vermek için yeterli olmadığını söylüyor.
BAKAN TEKİN: OKULLARI VE ÖĞRENCİLERİ OECD SEÇTİ
Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin de sonuçların ardından yaptığı açıklamada örneklemin seçimine ilişkin eleştirilere yanıt verdi.
Tekin, okulların ve öğrencilerin MEB tarafından seçilmediğini belirterek, “Okulları OECD seçti. Biz okullara hiçbir şekilde karışmadık. Öğrencileri de okulları da OECD belirledi. Bizim zaten müdahale etme yetkimiz de yok.” dedi.
Ancak Akgündüz'ün gündeme getirdiği tartışma örneklemin nasıl seçildiğinden farklı bir noktaya odaklanıyor.
Akgündüz, öğrencilerin rastgele ve kurallara uygun seçilmiş olabileceğini; asıl sorunun öğrenciler belirlendikten sonra yalnızca bu gruba PISA'ya özgü ilave eğitim verilip verilmediği olduğunu ifade ediyor.
ERKUT: YÜKSEK BAŞARIYI SORGULAMADAN KABUL ETMEK MÜMKÜN MÜ?
Erhan Erkut ise tartışmayı Türkiye'nin diğer eğitim göstergeleri üzerinden genişletti.
Üniversite sınavındaki matematik performansına dikkat çeken Erkut, PISA'daki yükselişe daha ihtiyatlı yaklaşılması gerektiğini savundu:
“Ülkemin kendi sınavlarında sıfır çeken sayısı artarken, üniversite sınavında ortalama matematik doğru cevap sayısı atarak yakalanacak olandan düşük iken PISA’daki yüksek başarıyı sorgulamadan kabul etmek mümkün mü? Sevinmek isteyen sevinsin. Ben şüpheci davranıyorum.”
Erkut, PISA 2025'te ilk kez uygulanan hesaplamalı problem çözme alanındaki sonucu da gündeme getirdi. OECD verileri bu alanda Türkiye'deki öğrencilerin ortalama puanının OECD ortalamasının altında kaldığını doğruluyor.
“PISA'YI YARIŞ OLARAK GÖRÜP SKORU YÜKSELTMEK KENDİNİ ALDATMAK OLUR”
Erkut, PISA'nın amacının ülkeleri bir yarış sıralamasına sokmak olmadığını belirterek şu değerlendirmeyi yaptı:
“PISA’nın amacı ülkelerdeki eğitimin resmini çekmek, eksikleri belirlemek ve yol göstermek. Bunu bir yarış olarak algılayıp skoru yükseltmeye çalışmak ancak kendini aldatmak olur.”
Akgündüz'ün makalesinin vardığı sonuç da benzer bir metodolojik uyarıya dayanıyor.
Akgündüz, Türkiye'nin PISA 2025'teki yükselişinin önemli olduğunu, ancak seçilmiş öğrencilere yapılan hazırlıkların kapsamının ayrıca araştırılması gerektiğini belirtiyor. Hazırlığın Türkiye'nin puan artışına ne ölçüde katkıda bulunduğunun mevcut belgelerle hesaplanamayacağını özellikle vurguluyor.
AKGÜNDÜZ: HEDEF PISA ÖĞRENCİLERİNİ DEĞİL, BÜTÜN ÖĞRENCİLERİ HAZIRLAMAK OLMALI
Akgündüz çalışmasının sonunda tartışmanın ana noktasını şöyle koyuyor:
"PISA'nın ölçtüğü bilimsel okuryazarlık, matematiksel düşünme, okuma, problem çözme ve bilgiyi yeni durumlara uygulayabilme becerilerinin bütün öğrencilere günlük eğitim sistemi içerisinde kazandırılması gerekiyor."
