Türk dünyasının sözlü kültür hafızası, İran’ın Zencan kentinden İstanbul’un akademik arşivlerine uzanan 22 yıllık soluksuz bir kültür dedektifliğiyle ölümsüzleşti. Zencanlı usta ozan Âşık Müslüm Asgeri’nin (Dede Müslüm) yıllarca dilden dile aktardığı 27 halk hikâyesi, İstanbul’da yaşayan ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde öğretim görevlisi olan Dr. Mohammad Razzaghi’nin 1970’li ve 1990’lı yıllardan kalma 130 kasetin izini sürmesiyle önce 2024 yılında Tahran’da Türkçe olarak yayımlanan ‘Destanlar’ (‘Dastanlar’) kitabına dönüştü. Şimdi ise İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Fethi Gedikli’nin girişimiyle dört aylık titiz bir çalışmanın ardından sesli kitap olarak İÜ Merkez Kütüphanesi üzerinden tüm dünyanın erişimine açıldı. Halkbiliminde bir ilk niteliği taşıyan tarihi projenin perde arkasını, projenin iki kilit ismi Prof. Dr. Fethi Gedikli ve Dr. Mohammad Razzaghi KARAR’a anlattı.
GEDİKLİ: ZENCAN TÜRKÇESİNİN SANATKÂRCA SESİ DÜNYAYA AÇILDI
Tahran’da Arap alfabesiyle basılan bu devasa arşivin sesli kitaba dönüşmesine öncülük eden Prof. Dr. Gedikli, yaptığı değerlendirmede öncelikle çalışmanın hem dilsel hem de kültürel boyutuna dikkat çekiyor. Dünyanın dört bir yanındaki Türkçe konuşanların bu mirasa erişim imkânına kavuştuğunu vurgulayan Gedikli, “Çocukken öğrendiğimiz o bilmece gibi; çarşıdan aldım bir tane, eve geldim bin tane oldu! Herkesin erişimine açılmış oldu” diyor.
Kitabı seslendiren Mustafa Razzaghi’nin aynı zamanda eseri hazırlayanlardan biri olduğunu hatırlatan Gedikli, Zencan ağzının en güzel şekilde telaffuz edildiğinin altını çizerek şunları kaydediyor: “Bu şu demektir: Zencan Türkçesi böyle konuşuluyor. Yolda, seyahatte, yürürken kitabı dinlemek büyük bir kolaylık. Kitabın Arap alfabesiyle basıldığını hatırlarsak, bu alfabeyi okuyamayanlar veya yavaş okuyanlar da okuma sıkıntısından kurtulmuş oldu. Dinleyiciler, ehil bir kimsenin sanatkârca okumasıyla günümüzde örnekleri gitgide yok olan güçlü âşık geleneğinin seçkin örneklerini dinleyecek; Âşık Kerem’in, Köroğlu’nun, Âşık Abbas Tufarganlı’nın geleneğini sürdüren Zencanlı merhum Âşık Müslüm’ün sesini duyacaklar. Arzu edenler elektronik nüshasıyla da karşılaştırabilecekler.”
RAZZAGHI: İRAN TÜRKLERİNİN KİMLİK HİKÂYESİNİ İHYA ETTİK
KARAR’a konuşan Dr. Mohammad Razzaghi ise 22 yılı aşan bu meşakkatli yolculuğun aslında 1980’lerde, İran-Irak Savaşı yıllarında evlerinde dinledikleri tek bir kasetle başladığını anlatıyor. Evlerinde bulunan, Âşık Müslüm’ün 1974’te okuduğu ‘Âşık Garip’ destanının dördüncü kasetini ezbere bildiğini söyleyen Razzaghi, 1990’larda babasının aracılığıyla üstatla tanıştığında yaşadığı şaşkınlığı şu sözlerle aktarıyor: “Kendisine ‘Arşivinizde kaç kaset var?’ diye sordum, ‘Hiç’ dedi. Çok şaşırdım ve arşivi toplama gerekliliğini fark ettim. Kaç kaset, kaç destan olduğunu bilmemek zor bir durumdu; mecbur ne varsa toplamaya başladık.”
Bu kaset avının İran Türklerinin bir kimlik hikâyesi olduğunu vurgulayan Razzaghi, asıl motivasyonlarını ise şöyle açıklıyor: “Değerli bir Türk kültürünün değersiz ve hiçmiş gibi gösterildiği bir zamanda bu hikâyeleri toplamak en esaslı iş oldu. Ozanlar vasıtasıyla akıp gelen bu ortak hikâyeler, bir milletin somut olmayan kültürel mirasını oluşturuyor. Türk kimliğini yeniden inşa ve ihya etmek asıl motivasyonumuzdu.”
ÜSTADIN SON SÖZÜ: ARTIK GÖZÜM ARKADA KALMAZ
28 Kasım 2025’te Zencan’da hayata veda eden Âşık Müslüm’ün, vefatından hemen önce 22 yıllık emeğin kitaba dönüştüğünü gördüğünde tarifsiz bir huzur yaşadığını belirten Razzaghi, o anları da şöyle paylaşıyor: “İnanılmaz bir mutluluk ve sevinç dolu anlar yaşandı. Üstat, ‘Hiç aklımın ucundan geçmezdi böyle bir iş, o kadar hikâyeyi nasıl kitap yaptınız?’ dedi. Kendisinden sonra güzel bir mirasın kalacağını görünce çok huzurlu oldu ve ‘Gözüm arkada kalmaz’ dedi.”
‘ALFABE HİCABI ARADAN KALDIRILDI’
İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi’nin dijital kataloğunda hem elektronik metni hem de sesli kayıtlarıyla okurların hizmetine sunulan ‘Destanlar’; ‘Şah İsmail’, ‘Tahir ile Zühre’, ‘Aslı ile Kerem’, ‘Garip ile Şahsenem’, ‘Tufarganlı Abbas’ ve ‘Tilim Han’ gibi 27 eşsiz halk hikâyesini barındırıyor. Seslendirmeyi üstlenen ağabeyi Mustafa Razzaghi’nin projeye dair tespitini de aktaran Dr. Mohammad Razzaghi, şunları söyledi: “Zencan’da okunan âşık hikâyeleri şimdi bir tıkla dünyanın dört bir yanındaki dinleyicilere sunuldu. Ağabeyimin dediği gibi, ‘Alfabe hicabı sesli kitap olunca aradan kaldırılmış oldu.’ Bu değerli mirası ilk defa İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi’nden yayınlamak 22 yıldan fazla süren bir emeğin ilk meyvesi gibi sevindirici. Bu meyveler gitgide çoğalsın ve bereketli olsun.”
KAYIP KASETLERİN PEŞİNDE GEÇEN 22 YIL
Ege Üniversitesi’nde Yrd. Doç. Dr. Ferah Türker danışmanlığında 2018’de savunduğu tezle bu geleneği akademiye taşıyan Dr. Mohammad Razzaghi, 2002’de İran’ın köy ve şehirlerinde başladığı kaset avında bazen başı olmayan, bazen sonu kayıp hikâyelerle karşılaştığını belirtiyor. Örneğin, 14 kaset olarak bulunan ‘Aslı ile Kerem’ destanının aslında 30 kasette bitebileceğini bizzat Âşık Müslüm’den öğrenmiş. Razzaghi, çalışma sırasında sahada yaşadığı en çarpıcı olayı ise şu sözlerle aktarıyor: “2003 senesinde ‘H.E.’ adlı bir şahısta bütün kasetlerin olduğunu duydum. Akşam kapısına gittim, kapıyı elinde bir sopayla açıp tam üzerime yürüyecekti ki komşular araya girdi, polis geldi; gazetecilik kartımı gösterip durumu anlattım. Meğer o şahıs başkasıyla kavgalıymış, hasımları tarafından gönderildiğimi sanmış. Yıllar sonra Âşık Müslüm’ün evinde karşılaştık, çok mahcup oldu.” Kurucusu olduğu ‘Âşıklar Bayramı’na davetli listesinde adı olmamasına rağmen elinde bir kasetle uzak yoldan gelen bir dinleyiciyi içeri aldıkları anı da unutamadığını belirten Razzaghi; toplanan 130 kaseti deşifre ettirip eksikleri de ustaya tamamlattırdıklarını vurguluyor. Önce Latin, ardından Arap alfabesine aktarılan metinler, 2014-2024 yılları arasında diğer âşık bölgelerindeki anlatılarla mukayese edilmiş. Son aşamada üstadın efsanevi ‘Kırmızı Defter’indeki notlarla karşılaştırılan eser, Tahran’da Kur’an-ı Kerim’in 114 suresine atıfla adını alan ‘Sad o çahardeh’ (Yüz On Dört Yayınevi) tarafından basılmış.
