Kilo vermede sağladıkları etkiler nedeniyle dünya çapında kullanımı hızla artan GLP-1 ilaçları bu kez profesyonel spor dünyasının gündeminde. Tartışmanın merkezindeki isimlerden biri ise tüm zamanların en başarılı tenisçilerinden Serena Williams. Williams, doğum yaptıktan sonra kilo vermekte zorlandığını ve bu nedenle GLP-1 sınıfındaki tirzepatid kullanmaya başladığını açıkladı. Mounjaro, Tirzepatid ve Zepbound markalarıyla satılıyor.
Williams geçen yıl verdiği bir röportajda, “Yenemediğim tek rakip kiloydu” diyerek yoğun antrenmana rağmen kilo vermekte zorlandığını anlatmıştı. Daha sonra Vogue'a yaptığı açıklamada kullandığı ilacın tirzepatid olduğunu söyledi.
Ancak Williams'ın ilaçları sağlayan Ro şirketinin ücretli marka elçisi olması ve eşi Alexis Ohanian'ın da şirkette yatırımının bulunması tartışmanın ticari ve etik boyutunu da beraberinde getirdi.
GLP-1 İLAÇLARI DOPİNG Mİ?
Bugün itibarıyla cevap: Hayır.
GLP-1 temelli zayıflama ilaçları profesyonel sporlarda yasaklı maddeler listesinde bulunmuyor.
Ancak Dünya Anti-Doping Ajansı WADA, söz konusu ilaçları izleme programına dahil etmiş durumda.
King's College London'dan doping uzmanı David Cowan'a göre WADA'nın bu programı, henüz yasaklı olmayan ancak sporda kötüye kullanım ihtimali nedeniyle takip edilmek istenen maddeleri kapsıyor.
Bir maddenin doping kapsamına alınmasında performansı artırma potansiyeli, sporcu sağlığı açısından oluşturduğu risk ve “sporun ruhuna” aykırı olup olmadığı gibi kriterler değerlendiriliyor.
Şimdilik GLP-1'lerin sporcularda haksız bir performans avantajı sağladığını kanıtlayan veri bulunmuyor.
KİLO KATEGORİLİ SPORLARDA AVANTAJ SAĞLAYABİLİR Mİ?
Bilim insanlarının dikkat çektiği alanların başında boks ve güreş gibi sıkı kilo kategorilerinin bulunduğu sporlar geliyor.
Bu branşlarda birkaç kilogramlık fark bile sporcunun hangi kategoride yarışacağını belirleyebiliyor.
Egzersiz fizyoloğu Massimo Mapelli, GLP-1 ilaçlarının sporcuya gerekli kiloya daha kolay ulaşma olanağı sağlaması halinde bunun performans avantajı olarak değerlendirilebileceğini düşünüyor.
Benzer bir gerekçeyle vücuttan su atarak hızlı kilo kaybına yol açabilen diüretikler halihazırda WADA tarafından yasaklanmış durumda.
SADECE KİLO VERDİRMİYORLAR
Tartışmayı daha karmaşık hale getiren nokta ise GLP-1 ilaçlarının etkilerinin yalnızca kilo kaybıyla sınırlı olmaması.
Çalışmalar bu ilaçların inflamasyonu azaltabildiğini, metabolik sağlığı iyileştirebildiğini ve kalp krizi ile felç riskini düşürebildiğini gösteriyor.
Makalede aktarılan araştırmaya göre kalp-damar riskindeki azalmanın yalnızca yaklaşık üçte biri kilo kaybıyla açıklanabiliyor.
GLP-1 araştırmalarının öncü isimlerinden Toronto Üniversitesi endokrinoloğu Daniel Drucker, ilaçların kaslara kan akışını ve bazı organların sağlığını olumlu etkileyebileceğini belirtiyor.
Drucker, bu etkilerin bir sporcunun egzersiz yapabilmesi için daha elverişli bir metabolik ortam oluşturabileceği ihtimalini dışlamıyor.
SERENA WILLIAMS: DAHA ÖNCE YAPAMADIĞIM HAREKETLERİ YAPABİLİYORUM
Williams da tirzepatid kullanımından sonra sağlık göstergelerinde iyileşme yaşadığını söylüyor. Tenisçi, kardiyovasküler riskinin yüzde 19 azaldığını, eklem sağlığının ve kolesterol seviyelerinin iyileştiğini belirterek, “Daha önce asla yapamadığım hareketleri artık yapabiliyorum” ifadelerini kullandı. Bu verilerin Williams'ın Ro şirketi adına yürüttüğü tanıtım faaliyetleri kapsamında kamuoyuna açıklandığı da belirtiliyor.
Drucker'a göre bu tür fizyolojik değişimler teorik olarak sportif performansı da etkileyebilir.
Ancak ortada önemli bir sorun var: GLP-1 ilaçlarının elit sporculardaki performans etkisini ölçen yeterli çalışma bulunmuyor.
Drucker bu nedenle, “Performans artırıcı olduklarına dair veri yok; ancak kanıt yokluğu, etkinin olmadığı anlamına da gelmez” görüşünde.
DİĞER TARAFI: KAS KAYBI
GLP-1 ilaçlarının performansı artırma ihtimali tartışılırken sporcular açısından ciddi riskleri de bulunuyor.
Bunların başında kas kaybı geliyor.
GLP-1 kullanımında verilen kilonun tamamı yağ dokusundan oluşmuyor.
Makalede aktarılan yakın tarihli bir meta-analize göre semaglutid ile verilen ağırlığın yaklaşık yüzde 35'i, tirzepatid kullanımında ise yaklaşık yüzde 25,4'ü yağ dışı kütleden oluşabiliyor. Yağ dışı kütle kasın yanı sıra su ve diğer dokuları da içeriyor.
Sporcular açısından kas kütlesinin korunması kritik önem taşıyor.
Kas kaybı hız, dayanıklılık ve sakatlık riskini olumsuz etkileyebilir.
Buna karşılık yoğun direnç antrenmanı, yeterli protein tüketimi ve vücut kompozisyonunun yakından takip edilmesi kaybı azaltabilir.
BİRKAÇ KİLO BİLE PERFORMANSI DEĞİŞTİREBİLİR
Egzersiz fizyolojisi uzmanı Michael Joyner'a göre elit sporcular yağ kaybederken kaslarını korumayı başarırsa GLP-1 kullanımından sportif açıdan avantaj sağlayabilir.
Joyner, elit sporlarda son derece küçük farklılıkların bile belirleyici olduğunu vurgulayarak birkaç kilogramlık kilo kaybının bazı sporcuların daha hızlı hareket etmesini veya dayanıklılığını artırmasını sağlayabileceğini belirtiyor.
Ancak bunun tersinin gerçekleşmesi de mümkün.
İŞTAHIN BASKILANMASI SPORCUNUN PERFORMANSINI ÇÖKERTEBİLİR
GLP-1 ilaçlarının temel etkilerinden biri iştahı azaltmak.
Bu özellik kilo vermek isteyen kişiler açısından avantaj oluştururken yoğun antrenman yapan profesyonel sporcular için ciddi bir probleme dönüşebilir.
Kuzey Carolina Üniversitesi'nden egzersiz fizyoloğu Abbie Smith-Ryan:
“Performans için yakıt ikmali her şeydir. Yetersiz yakıt, antrenmana uyumu, toparlanmayı ve rekabetçi performansı doğrudan baltalar” uyarısında bulunuyor.
Zaten yüksek enerji ihtiyacı nedeniyle yeterli kalori almakta zorlanan elit sporcuların GLP-1 kullanması durumunda kronik enerji açığı ortaya çıkabileceği belirtiliyor.
RED-S RİSKİ
Yetersiz kalori alımı sporcularda RED-S, yani “Sporda Göreceli Enerji Eksikliği” adı verilen tabloya yol açabiliyor.
RED-S; kemik sağlığını, hormon sistemini, ruh halini, toparlanmayı, bağışıklığı ve doğrudan atletik performansı olumsuz etkileyebiliyor.
Bu nedenle bazı bilim insanları, GLP-1'lerin zayıf ve yüksek antrenman yüküne sahip sporcularda faydadan çok performans kaybına yol açabileceğini düşünüyor.
SERENA WILLIAMS’IN DÖNÜŞÜ TARTIŞMAYI BÜYÜTTÜ
Tartışmanın bu kadar görünür hale gelmesinin nedenlerinden biri Serena Williams'ın dört yıllık aranın ardından profesyonel tenise geri dönmesi.
Williams, zayıflama ilaçlarının kullanımına yönelik damgalamanın azaltılması gerektiğini savunuyor.
Ancak dünyanın en tanınmış sporcularından birinin GLP-1 kullanımını açık biçimde savunması etik açıdan da tartışılıyor.
“SAĞLIKLI KİLODAKİ GENÇLERE YANLIŞ MESAJ VEREBİLİR”
Eleştirilerin merkezinde, bu ilaçların tıbbi amaçlarından çıkarak birer “yaşam tarzı ürünü” haline gelmesi ihtimali bulunuyor.
Wegovy ve Ozempic üreticisi Novo Nordisk, ilaçlarının onaylanmış kullanım alanları dışında kullanılmasını desteklemediğini açıklarken, Mounjaro ve Zepbound üreticisi Eli Lilly de tirzepatidin belirli tıbbi kriterleri karşılayan diyabet, obezite veya aşırı kilolu hastalar için geliştirildiğini hatırlatıyor.
Massimo Mapelli ise Williams gibi dünya çapında rol model olan bir sporcunun bu ilaçları kullanmasının özellikle gençlerde, normal kilodaki insanların da zayıflama ilaçlarını kullanmasının kabul edilebilir olduğu izlenimini yaratabileceğinden endişe ediyor.
WADA ŞİMDİLİK İZLİYOR
Bilim dünyasının mevcut verilerle ulaştığı sonuç net değil. GLP-1 ilaçlarının; kilo kaybı, kardiyovasküler sağlık ve metabolik göstergelerde sağladığı iyileşmeler bazı sporculara dolaylı avantaj sağlayabilir.
Ancak aynı ilaçların; kas kaybı, düşük kalori alımı, sindirim sistemi sorunları ve yetersiz enerji nedeniyle performansı düşürmesi de mümkün.
En önemlisi ise bu ilaçların elit sporcular üzerinde kontrollü şekilde yeterince araştırılmamış olması.
Bu nedenle bugün için Ozempic, Wegovy, Mounjaro ve benzeri GLP-1 ilaçları doping sayılmıyor ve yasaklı değil.
Ancak WADA'nın ilaçları izleme programında tutması, spordaki kullanımın büyümesi halinde bu durumun gelecekte yeniden değerlendirilebileceğini gösteriyor.
Serena Williams'ın kortlara dönüşüyle başlayan tartışmanın önümüzdeki dönemde spor bilimi açısından çok daha önemli bir soruya dönüşmesi bekleniyor:
Kilo vermeyi kolaylaştıran bir ilaç, sporcuyu daha hızlı ve dayanıklı hale getiriyorsa bu tedavi mi, yoksa performans artırıcı bir müdahale mi?
