Büyük meselelerle sahici biçimde yüzleşemeyen toplumların ortak bir refleksi vardır: Çözemedikleri krizlerin yerine daha kolay denetlenebilir alanları koymaları. Hayat pahalılığı milyonların gündelik yaşamını felç ederken kadın kahkahasının tartışılması, gençler başka ülkelere kapağı atmanın yollarını ararken kız çocuklarının nasıl oturacağının konuşulması, üniversiteler ağır nitelik kaybı yaşarken kadın sesinin tonuna dair vaazlar verilmesi bu sebeple tesadüf sayılmaz. Bu öyle sanıldığı gibi muhafazakâr bir hassasiyet de değil, daha derininde muazzam zihinsel sıkışma olan bir konu. Zira gerçek krizlerden çıkma vizyonu liyakat, üretim, hukuk ve gelecek tasavvurunu da beraberinde gerektirir. Kadın davranışlarını denetlemek ise çok daha düşük maliyetli bir güç gösterisidir.
Bu sebeple birkaç gün önce infial yaratan o video, basit bir sosyal medya skandalının çok ötesinde anlam taşıyordu. Genç kadınlara nasıl oturmaları gerektiği, erkeklerle hangi mesafeyi korumalarının uygun sayıldığı, nasıl davranmaları icap ettiği anlatılıyor, kullanılan ton ise öğütten ziyade disiplin çağrısını andırıyordu. Daha dikkat çekici tarafıysa bütün bunların din adına konuşulmasıydı.
Oysa İslam düşünce tarihine bakıldığında böylesine obsesif bir kadın terbiyesi dilinin merkezî bir yere sahip olduğu söylenemez. İslam medeniyeti yalnızca ahlak vaazı üretmiş bir dünya değildi. Şehir kurmuştu. Astronomi geliştirmişti. Matematik üretmişti. Mimari inşa etmiş, şiir yazmış, hukuk tartışmıştı. Bugün bu insanların dini neredeyse yalnızca kadın davranışlarını düzenleyen bir mekanizmaya çevirmesi üzerinde ciddi biçimde düşünmek gerekiyor.
Çünkü burada dinî hassasiyetten daha derin bir psikoloji çalışıyor. Toplumsal özgüvenin zayıfladığı dönemlerde kadın bedeni, kadın sesi ve kadın görünürlüğü bir tür “son kontrol alanı”na dönüşür. Ekonomik gücünü kaybeden, entelektüel üretim kapasitesi zayıflayan, gençlerine gelecek tahayyülü sunamayan toplumlarda ahlak tartışmalarının sertleşmesi bu yüzden şaşırtıcı değildir. İnsan kontrol edemediği dünyaya karşı, kontrol edebileceği daha küçük alanlara yönelir. Kadın hayatı da tarih boyunca çoğu kez bu alanların başında gelmiştir.
Üstelik burada ironik bir kırılma da bulunuyor. Bir dönem başörtülü kadınların kamusal hayata katılması için verilen mücadelelerin içinden bugün yeniden “kadın evde oturmalı” tonlarının yükselmesi üzerinde ciddi biçimde durulmalı. Senelerce çeşitli sebeplerle toplumdan dışlanmış kadınlar adına bugün aynı mahalleden yükselen yeni denetim çağrıları, geçmişin hafızasını da incitiyor. İnsan ister istemez şunu soruyor: Verilen bütün mücadele yalnızca başka bir tahakküm dili kurabilmek için miydi?
Bu soru özellikle önemlidir. Çünkü Türkiye’de muhafazakâr kesim uzun yıllar boyunca kendi mağduriyet hafızası üzerinden meşruiyet üretti. Üniversite kapılarında yaşananlar, kamusal görünürlük mücadeleleri, çalışma hakkı tartışmaları geniş bir toplumsal vicdan oluşturdu. Fakat bugün aynı çevrelerin içinden yükselen ve ülke liderinden aman dilenen o sesler, kadınları yeniden “makbul din anlayışı” çerçevesinde tanımlamaya çalışıyor. Demek ki bizler şu ihtimalin gerçekliğini yaşıyoruz; Bazı mücadeleler özgürlük için değil, yalnızca iktidarın el değiştirmesi için verilmiş olabilir.
Oysa artık gerçekler farklı. Yapay zeka sektöründe çalışanların yaklaşık üçte biri kadın. Bilişim sektöründe kadın oranı dünyanın birçok yerinde hızla yükseliyor. Akademide, tıpta, mühendislikte, hukukta, sanatta kadın emeği modern hayatın asli taşıyıcılarından biri hâline gelmiş durumda. Muhtemelen o videonun hazırlanma sürecinde dahi erkeklerle çalışan kadınlar vardı. Dünya böylesine dönüşürken hâlâ temel meselesi “kadın nasıl oturmalı” sorusu olan bir zihniyet, aslında çağın gerisinde kalmış bir ahlak anlayışından çok daha fazlasını ele veriyor: Büyük bir zihinsel güvensizliği.
Asıl problem yalnızca kadınlara ne söylendiği de değildir. Daha büyük problem, bir ülkenin düşünsel enerjisinin sürekli bu tartışmalara gömülmesidir. Çünkü kadın terbiyesiyle meşgul toplumlar çoğu zaman hukuk terbiyesini, devlet terbiyesini, kurum terbiyesini ihmal eder. İnsanına adalet sunamayan yapılar ahlak dağıtmaya başlar. Kurumlarını çürütenler bireylerin davranışlarına odaklanır. Böylece ahlak, insanın iç dünyasını olgunlaştıran bir değer olmaktan çıkar, gündelik hayatı hizaya sokmaya çalışan ucuz bir yönetim aracına dönüşür.
Oysa tarih başka bir şey anlatıyor. Endülüs’te kadın şairler vardı. Abbasî döneminde kadın muhaddisler ders veriyordu. Osmanlı’da vakıf kuran kadınlar şehir ekonomisini etkiliyordu. Bugün hayranlıkla bakılan medeniyet mirasının içinde kadın emeği, kadın aklı ve kadın katkısı bulunuyor. Buna rağmen modern çağın bazı muhafazakâr çevrelerinin dini neredeyse yalnızca kadın davranışı etrafında konuşması, ciddi bir düşünsel gerilemenin de izlerine sahip. Zira büyük medeniyetler insan yetiştirir, davranış polisi üretmez.
Belki de artık şu soruyu daha açık biçimde sormanın zamanı geldi: Bir ülke neden sürekli kadın terbiyesiyle meşgul olur? Çünkü gelecek fikri zayıfladığında, toplumlar davranış denetimini medeniyet zannetmeye başlar. Çünkü bilim, sanat, hukuk ve düşünce alanında iddia kaybedildiğinde geriye çoğu zaman insanların gündelik hayatına müdahale eden yorgun bir otorite dili kalır. Ve bir ülke sürekli kadınların nasıl konuşacağını, nasıl güleceğini, nasıl oturacağını tartışıyorsa, aslında kendi büyük fikirsizliğini tartışıyordur.
