Din, temiz, berrak, anlaşılır bir şeydir. Daha önce “Kim zerre ağırlığınca bir iyilik yaparsa onu görür ve kim zerre ağırlığınca bir kötülük yaparsa onu görür” ayetlerini işiten bedevinin “bana bu kadarı yeter” deyip kalkıp gittiğini Peygamberimizin de o giderken yanındakilere “Adam fakih oldu” dediğini aktarmıştım. Bu kadarını anlayınca geri kalanını da anlarsın.

Fiili durum böyle midir? Temiz, berrak, anlaşılır?

Maalesef hayır.

Hayatın gerçekleri dini içinden çıkılması en zor mesele haline getirmiştir.

Hayatın gerçekleri? Siyasetin gerçekleri, menfaatin gerçekleri, ticaretin gerçekleri… Daha bir sürü ahvalin gerçekleri.

Siyaset, iktidar, menfaat, para, pul, ideoloji gibi şeyler dini de tarihi de değiştirebilir. Bugün tanık olduğumuz da budur. Bu, siyasete ve menfaate göre güncellenmiş din gerçekliği.

Muhammed Abid el-Cabiri Arap Aklının Yapısı’nda (Mana Yayınları) ve diğer eserlerinde benim gündelik lisanla göstermeye çalıştığım bu gerçekliği binlerce kitap sayfasının içine uygun bir şekilde serpiştirerek ilmi ve felsefi bir lisanla anlatıyor.

“Bildiğimiz üzere Arap aklı (buna Müslümanların aklı da diyebilirsiniz. Aslında hepimizi tarif ediyor) esasen nas ile ilişki aracılığıyla (tefsir, dil, kelam) oluşmuştur. Bu tespit tarihi bir veri olduğu için buna bir itirazımız olamaz. Fakat inceleme ve eleştiri konusu olması gereken husus eskilerin, nasları anlamakta dayandıkları ve istinbat adını verdikleri metottur. Lafızları sanki mana madeni gibi kabul etmişler, onlardan her istediklerini talep etmişler, siyasi, itikadi, felsefi veya irfani mezheplerinin hazır görüşlerine dayanak olmasını beklemişlerdir. Burada lafız veya ibare kendi siyakından soyutlanarak ona hazır bir mana yüklenir. Herhangi bir ekolün tutarlılığı dini nassın o ekolün benimsediği bakış açılarını sağlamada gösterdiği başarıya bağlı olduğuna göre bu durumda bütün akli faaliyetler lafzın, bu faaliyeti yapan ekolün görüşlerini içerir hale gelmesini sağlamaktır ki bu da tevil yoluyla olur. Böylece lafzın iki çeşit otoritesi ortaya çıkmaktadır: Tevil edilen düşüncenin kendisine sevk edilmesi otoritesi ve kendisine katılması istenen mananın ideolojik içeriğinin otoritesi.”

Yani? Nas orada duruyor. Nassı istediğin istikamete sen sevk ediyorsun. Sen, yani mezhebin, meşrebin, iktidarın, menfaatlerin, korkuların… Her mezhep veya her otorite nassı kendi istikametine doğru sürüklüyor hepsi de doğrusu benim yorumumdur diyor. Üstüne bir de başka türlü yorumlayanları dinden çıkarıyor. İrtidatla, sapkınla suçluyor.

Sonuçta lafız, tevil ve benzetme yoluyla sayılamayacak kadar çok manayı taşımaya başladı ve böylece aynı kelimenin çok değişik manalar taşımasına cevaz verilir hale geldi. Lafız ve mana arasındaki ilişki imkân ilişkisi yani ihtimaliyet ilişkisi haline geldi. Dolayısıyla kesinlik, (sebeplilik) ortadan kalktı ve her şey zan üzerine bina edilmeye başlandı.”

Bu durumda, dinin gerçekte ne söylediğini bulabilir miyiz?

En azından buralarda bulamayız.

Her lafız her anlama gelebiliyorsa istersen kendine bir din de yapabilirsin. Öyle görünüyor ki yapmışlar zaten.

“Kelam ilminin ilk ele aldığı dini mesele cebir ve ihtiyar meselesi olup siyasi bir konuydu. Tarihi olarak sabittir ki Emeviler cebr görüşünü yani insanın iradesini tamamen ortadan kaldıran mutlak İlahi irade görüşünün temelini almışlar, onu dini vicdan tarafından nefretle karşılanan kötülük ve zulüm dolu uygulamalarını mazur göstermek için kullanmışlardır. Cebir ve tecviz görüşü İslam dini tarafından değil bilakis dinin Müslüman hükümdarlar tarafından siyasi olarak kullanılması yoluyla temellendirilmiştir.”

O devirlerde atılan temeller bugün hala iş görüyor!

Cabiri, Arap/İslam düşüncesinin bu belirsizlik zemininden kurtulması, akla ve bilimsel gerçekliğe yönelmesi gerektiğini düşünüyor.

“İnsanın deneysel olarak imkânsız olan havada yürüme ve dağları yerinden oynatma gibi birtakım olayların mümkün olduğunu kabul etmesiyle gerçekte olmamış olayları olmuş gibi kabul etmesi arasında hiçbir fark yoktur. Bilgideki eksikliği gizlemek için ideolojinin kullanılması, zihnen mümkün olan şeyleri gerçek verilermişçesine kabul etmek gibi özellikler Hicri 2. Yüzyıldan itibaren devam eden genel serüvenimizin bizde yarattığı tesirler ağının unsurlarından başka bir şey değildir.”

Çıkış yolu olarak temelini İbn Hazm, İbn Rüşd, Şatıbi ve İbn Haldun’un attığı, akılcı, delile dayalı bilgi ve düşünce sisteminin yeniden hayata geçirilmesini öneriyor. Geriye doğru gitmeyi değil, onların mirasını kaldıkları yerden sürdürmeyi.

Cabiri Müslümanların düşüncesinde geçmişten bugüne nelerin etkili olduğunu, düşüncemizi nelerin şekillendirdiğini incelemiş, tahlil etmiş, önümüze sermiş.

Okuması bile önemli bir iş. İncelemek, yazmak çok daha büyük bir emek ve zihinsel efor gerektirir.

Allah Cabiri’ye Rahmet etsin.

Halbuki bizler yanlışlarımızla, doğru zannettiklerimizle, tarih ve ideoloji masajından geçmiş kafalarımızla, ucuz siyasetlerimizle mutluyuz!

Kafamıza masaj yapan büyüklerimizi seviyoruz!