Bakmayın tuzu kuruların, çehreleri ve çevreleri değişse de ruhu aynı kalan üleşimcilerin homurdanmalarına. Yoksulluk ana karakterimizdir ve bu neredeyse hiç değişmemiştir. Coğrafyadan, alıp satmaktan, üretip tüketmek, biriktirip dağıtmaktan öte eldekiyle ne yapacağını bilememenin şaşkınlığı geçmeden kamu kaynaklarını adaletsizce ele geçirmeye bağlı bir karakter dönüp durmuştur. Daha Cumhuriyet’in başında yazmıştı ‘Tersine Giden Yol’ romanında Nahit Sırrı Örik, olan biteni, olup bitecek olanı. Şöyle veya böyle o veya bu yöntemle eski ve birikimli bir İstanbul beyefendisi olduğu kadar yaratıcı bir yazar olan kendisi usulca ve ustaca kanonun dışına atılmıştı. Fakat hiçbir şey onun değerini alt edemedi. Cumhur duvarına ilahiler düzenler silinip gitti. Bırakın ‘Kıskanmak’ romanını hemen her eseri Türkçe’nin yüz akıdır. Hele İstanbul Yazıları başlı başına referanstır. Yoksulluk ile bir yazarın varlığını hemen bağdaştırmam garipsenmesin. Bizim yoksulluktan anladığımız sadece madde ile ölçülen değer değildir. Maddenin hangi yaratıcı iştiyakla hayat kılınabileceği noktasında düğümlenen zihniyet açılımıdır.
‘Tağşiş’i başkalarından mı öğrendik yoksa kendimiz mi icat ettik orası bir muamma fakat, kendi elimizdekinin değerini, kendimiz adına ‘kalp etme’ kurnazlığı bir gelenek halinde yaşayıp geldi öteden. İş çığırından çıkıp madde azalınca da azalmış olanın daha da bozulması kaçınılmaz oldu. Koçi Bey’in yazdıklarına hiçbir güç ve iktidar ehlinin hakkaniyetle yanaştığını sanmıyorum. Çünkü bizde güç hep bir madde meselesi olagelmiştir ve arkasından ilahiyatı çatılmıştır. Öyleyse, yoksulluğun İttihat ve Terakki döneminde karaborsacılık olarak mı Cumhuriyet devrinde Kemal Tahir’in tabiriyle ‘büyük mal’ formuyla mı tanımlandığının önemi yok. Bir toplum ve onun işlek mekanizmaları, sosyal, ekonomik, kurumsal ve hukuki örüntüsüyle sıradan insanın kendisini gerçekleştirme hakkını yaratamıyorsa orada ebedi yoksulluk baki kalacaktır. İnsanı değil devleti, çalışanı değil şirketi, düşüneni değil tüketeni, yaratanı değil kul köle olanı kollayan sistemler hangi zenginliği üretebilirler? ‘Fakir’ tabirini bir insan ve insanlık ideali değil malsız mülksüz saymaya çeviren toplum yoksulluğu gerçekten düşünebilir mi? Yoksulluk ile yoksunluğu iç içe geçirenler ‘fakir’ asaletini kavrayabilir mi?
Farz edelim ki on bin dolar milli geliriniz var kişi başına ve bu rakamı iki katına çıkarıyorsunuz. Bunu başardığınız zaman zengin olamayacağınız gibi on bin dolardan daha yoksul hale düşebilirsiniz. Çünkü nitelikli azlık çoğunlukla insanı aklı başında tutar. Niteliksiz çokluk ise yolunu şaşırtır. Buradaki asıl zenginlik on bin dolar seviyesindeki kişinin yirmi bin dolara vardığında hangi hayat vizyonuna sahip olacağıdır. Tüketimin kölesi kesilecek bir zenginleşme şekilden öteye gidemez. Eğer yirmi bin dolara ulaştığında yine aynı zihniyet dünyasına dahilseniz siz insanı yoksul kılanla zengin yapan değeri anlamamışsınız demektir. Bir toplumun lügatindeki kelime sayısı, bilimsel araştırma yanında sosyal bilimlerde getirdiği yenilikler, edebiyat ve sanat yaratımları, kütüphanelerindeki zenginlik, tiyatro, sinema salonları, şehirlerinin üretim tüketim dengesi, özellikle ilk ve orta eğitim seviyesi onun asıl zenginlik ve yoksulluk göstergesidir. Televizyon kanallarının sayısı, yarışma programları, popüler kültür ögeleri kadar pop- politika aktörleri sadece nominal kıymet taşıyabilir. Nominal kıymetin ikame ettiği hemen her görüntü sonuçta manipüle edilecek ve kamunun kaynaklarına göz dikecektir. Adına tağşiş denilen yöntem de sonuçta toplumun hakkından devlet adına kesilmiş, somut fakat yine nominal bir değerlendirmedir. Sermaye öldürerek değil artı değere bürünerek hayatın zenginliği olur.
Bir toplumun bitmez sermayesi insandır ve insan da ancak yaşadığı toprakla sağlıklı ilişki kurabildiğinde bir vatan fikrine varabilir. Vatan, kişiye durmaksızın kendini hatırlattığında değil kişinin vasfında hayat bulduğunda maddi bir gösterge olmaktan çıkar. Bu bağlamda vatanın yeraltı ve yerüstü zenginlikleri ancak kişinin onu yorumlama gücüyle hayat bulur. Kişinin zenginleşmesi sadece vatanın maddeleriyle değil bu maddelerin adil ve yaratıcı hamlelerle dönüştürülmesiyle gerçekleşirken kendiliğinden kültür doğar. Öteki türlü, kaynakları ele geçirme ‘savaşı’na dönüşen güç ve iktidar, yakın ve uzak paydaşlarının arasında dönemsel uyanışlar gösterir. Fakat gün gelip çark dönüşünü tamamladığında aynı yoksulluk kötü bir kader gibi tekrar eder. Büyük umutsuzluk ise toplumun boynuna bir kez daha asılır. Öyleyse tekrar ve sonuna kadar yoksulluk be tekrar ve tekrar ve de sonsuza kadar zenginliği düşünüp tartışmak gerekir.
Bir dilin başka bir dilin verimlerine ihtiyaç duyması doğal bir yoksulluktur ve buradan tercüme doğar. Hilmi Ziya Ülken’in ‘Uyanış Devirlerinde Tercümenin’ rolü okunduğunda buradaki yaratıcı yoksulluğun ne olduğu fark edilebilir. Yetmedi, iktisadi hayat, din ve zihniyet dünyasının oluşumunda, insanın maddi bir varlık olmanın ötesine taşarak bir zihniyet tasavvuruna koyulmasının izlerini görmek için de Sabri Ülgener’in yazdıkları rehberlik edebilir. Asıl varlık ve yoksulluğun nerede kilitlendiğini mesele edinmek bir toplumun kültürel katsayısıdır. Devlet kaynağının üleşimi ise antropolojiye dek uzanır.
