Matrix Revolutions filminin insanı temsil eden kahramanı Neo, hapis kaldığı garip tren istasyonunda yapay zekâlı bir program olan Rama-Kandra ile çok ilginç bir diyaloğa girer. Hissetme kapasitesinden mahrum bir bilgisayar programı, ona aşktan, sevgiden, inançtan söz etmektedir. Neo, bunların insana mahsus duygular olduğunu söyler. Rama-Kandra ise itiraz eder:

— “Aşk” sadece bir kelimedir. Önemli olan, kelimenin işaret ettiği bağdır. “Karma” da öyledir. Ne yapmak için burada olduğumuzu ifade etmenin bir yoludur. Bu kelimelerin gerçek bir anlam kazanması için ödenmesi gereken bir bedel vardır. O bedel, o değerler uğrunda yapılması gerekeni yapmaktır.

Bu diyalogda insanı düşünmeye sevk eden ince bir espri vardır. İnsan, anlamı kelimelere yüklediğini sanırken yapay zekâ ona asıl anlamın kelimeler üzerinden kurulan bağda ve o bağa sadakatte olduğunu hatırlatır.

Aşkı anlamlı kılan onu dile getirmek değildir; yapay zekâ da çok güzel aşk cümleleri kurabilir. Asıl mesele, aşk uğruna nelerden vazgeçebileceğimizdir. Kelimenin kıymeti, bize yüklediği sorumlulukta saklıdır.

Siyasetin dili maalesef bunun tam tersine işliyor. Bazı kelimeler, taşıdıkları anlamı hayata geçirmek için değil, yarattıkları itibardan yararlanmak için kullanılıyor. Adalet, vicdan, ahlak, haysiyet, emek, sorumluluk, merhamet... Bol keseden dağıtılabilecek ucuz propaganda malzemesi gibi görülüyor. Siyasetçiler bu kelimeleri bolca telaffuz ediyor, fakat onların gerektirdiği yükümlülüklere gelince ortadan kayboluyorlar.

Oysa adalet, gerektiğinde kendi aleyhinde olsa bile hakkı teslim edebilmeyi gerektirir.

Vicdan, başkasının kaybını kendi kazancının gölgesinde görünmez kılmamaktır.

Sorumluluk, yetkinin sağladığı imkânlardan yararlanırken, o yetki ile yapılanların hesabını vermeyi de kabul etmektir.

Bu kelimeler, insanın kendine tanıdığı ayrıcalıkları sınırlayan anlamlar taşır. Bunlar yalnızca başkalarından beklenen erdemler değildir; öncelikle söyleyeni bağlarlar.

Üst düzey siyasetçi ve bürokratların adlarının karıştığı büyük yolsuzluk iddiaları bu yüzden üzerinde durulmayı hak ediyor.

Gördük ki kürsülerde ve sosyal medyada ahlaktan, adaletten, vicdandan, merhametten dem vuran bazı siyasetçiler, bu sözleri sarf ettikleri esnada bile çok büyük ölçekli yolsuzlukların içindelermiş. Bir yandan sofistike metotlarla insanların paralarını ceplerine indirirken, hiç utanmadan ya da rahatsız olmadan, en yüksek perdeden “dürüstlük” satıyorlarmış. Sosyal konuttan dayanışmaya, Gazze’deki çocuklardan adalete ve vicdana uzanan pürüzsüz bir kamusal dil... Sanki kelimelerle hayat arasında hiçbir ilişki kurmak gerekmiyormuş gibi...

Siyasetçilerin çelişkileri burada en küçük mesele. Çok daha ağır bir şeyden söz ediyoruz.

Bir kişi adalet kelimesini kendi çıkarına göre eğip büktüğünde yalnızca kendi sözünü değersizleştirmiyor. O kelimenin toplumdaki karşılığını da aşındırıyor. Vicdana, adalete, haysiyete dair her söz kirli çıkarları saklayan bir örtüye, her ahlak vurgusu bir gösteriye dönüştüğünde, gerçekten adalet, şeref, haysiyet için savaş verenlerin mücadelesi de zayıflıyor.

Ekonomide karşılıksız para basmak nasıl enflasyon yaratıyorsa, dilde karşılıksız kelimelerin çoğaltılması da bir anlam enflasyonu yaratıyor. Adalete, vicdana, ahlaka dair kurulan cümlelerin sayısı arttıkça bu kelimelerin “satın alma gücü” düşüyor. Bir süre sonra kimse kimsenin sözüne itibar etmez hâle geliyor. En önemli sözler, çiğnene çiğnene tadı kaçmış sakız gibi değersizleşiyor.

Bir toplumu yalnızca kanunlar ve kurumlar bir arada tutmaz. Hayatı paylaşabilmemizi mümkün kılan en önemli unsurlardan biri birbirimize söylediğimiz kelimelerin hâlâ bir anlam taşıdığına dair inancımızdır. O inanç kaybolduğunda geriye aynı kelimeleri konuşan ama artık birbirinin söylediğine inanmayan, birbirine güvenmeyen bir kalabalık kalır.

Adalet bir kelimedir. Onu söylemekle adil olunmaz. Kelimenin işaret ettiği bağa sadık kalmadığınızda geriye yalnızca anlamsız bir çınlama kalır. Ve bazen bir toplumun en büyük kaybı, artık hiçbir sözün ona bir şey ifade etmemesidir.