Türkiye'nin 1923-2023 arasındaki tüm genel seçim sonuçları ve kazanan siyasi partiler

Türk siyasi tarihi, cumhuriyetin ilanından bugüne kadar sayısız hükümet modeline ve köklü anayasa değişikliklerine sahne oldu.

İktidar koltuğunun el değiştirdiği, ekonomik buhranların meclis aritmetiğini altüst ettiği ve askeri müdahalelerin demokrasiyi kesintiye uğrattığı 100 yıllık zaman dilimi, oldukça çarpıcı veriler barındırıyor.

Türkiye'nin yönetim biçimi 1923 yılından günümüze kadar büyük bir dönüşüm geçirdi.

Siyasi arenadaki bu uzun yolculuğu, Mustafa Kemal Atatürk'ün kurucu meclisinden mevcut ittifaklar dönemine kadar tüm detaylarıyla mercek altına aldık.

1923-2023 YILLARI ARASINDAKİ GENEL SEÇİM SONUÇLARI

28 HAZİRAN 1923 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Mustafa Kemal Atatürk)

Oy Oranı: %100

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık

2. Parti: -

3. Parti: -

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: Cumhuriyet'in ilanından hemen önce yapılan bu seçimle, saltanatın kaldırılmasının ardından yeni devletin kurucu meclisi oluşturuldu.

Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanması ve cumhuriyetin ilanı ile sonuçlanan hukuki devrimlerin temelini bu parlamento attı.

Meclisteki muhalif 'İkinci Grup' unsurları büyük ölçüde tasfiye edildi, inkılapların önündeki engeller kaldırılarak homojen bir siyasi yapı inşa edildi.

Devrim kanunlarının yürürlüğe girmesi ve radikal modernleşme adımları bu meclis eliyle hızlandırıldı.

2 EYLÜL 1927 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Mustafa Kemal Atatürk)

Oy Oranı: %100

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri, Tam Bağımsızlık, Ulus Devlet İnşası, Laik Modernleşme

2. Parti: -

3. Parti: -

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın (TCF) kapatılmasından sonra CHP'nin rakipsiz girdiği seçim.

Takrir-i Sükûn (Huzurun Sağlanması Yasası) dönemi etkisindedir.

Mustafa Kemal Atatürk'ün Büyük Nutuk'u okuduğu yıl olması dolayısıyla devrimlerin kurumsallaştığı ve toplumsal dönüşümün hızlandığı bir evreyi temsil eder.

Batılılaşma hamleleri, Medeni Kanun'un ilanı ve Şapka İnkılabı gibi köklü reformlar topluma entegre edildi.

Devlet bürokrasisi ile parti organlarının iç içe geçmeye başladığı, merkezi otoritenin ülke genelinde tam olarak pekiştirildiği bir istikrar dönemi.

4 MAYIS 1931 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Mustafa Kemal Atatürk)

Oy Oranı: %100

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri, Altı Ok İlkeleri, Devletçi Ekonomi Modeli

2. Parti: -

3. Parti: -

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) denemesinin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından yapıldı.

1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın etkisiyle Türkiye, 'Devletçilik' ilkesini resmi iktisat politikası olarak ilan etti ve sanayileşme hamlelerine başladı.

Yerli üretimi koruma politikaları, gümrük duvarlarının yükseltilmesi ve ulusal sanayinin inşası meclisin ana gündemini oluşturdu.

Kamu eliyle yürütülen kalkınma modeli kurumsallaştı.

8 ŞUBAT 1935 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Mustafa Kemal Atatürk)

Oy Oranı: %100

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri, Pozitivizm, Seküler Milliyetçilik, Kadın Hakları Reformu

2. Parti: -

3. Parti: -

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: 5 Aralık 1934'te yapılan anayasa değişikliği ile kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkının tanınmasının ardından gerçekleştirilen ilk genel seçim.

Seçimler sonucunda 18 kadın milletvekili meclise girerek parlamento nüfusunun yüzde 4,5'ini oluşturdu ve bu oran o dönem dünya genelinde büyük bir prestij kaynağı oldu.

Dünyada faşizm ve Nazizm gibi otoriter akımların yükseldiği bir konjonktürde, mecliste azınlıklar ve bağımsız müstakil gruplar için kontrollü kontenjanlar ayrılsa da katı ve tavizsiz bir modernleşme ve kültür politikası sürdürüldü.

Halkevleri aracılığıyla kültür devrimleri Anadolu'ya yayıldı.

26 MART 1939 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %100

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri, Tarafsızlık ve Savunma Odaklı Devletçilik

2. Parti: -

3. Parti: -

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatı sonrası İsmet İnönü liderliğinde girilen ilk seçim.

İkinci Dünya Savaşı'nın hemen öncesinde, Türkiye'nin jeopolitik riskleri minimize etmek ve otoriteyi tek elde toplamak için 'Milli Şef' tanımı kullanıldı, savaş ekonomisi hazırlıkları yapıldı.

Hatay'ın ana vatana katılması süreci bu meclis döneminde tamamlandı ve diplomatik alanda müttefik-mihver dengesi titizlikle gözetildi.

İçeride ise sıkı bir idari kontrol ve toplumsal disiplin mekanizması işletti.

28 ŞUBAT 1943 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %100

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri, Savaş Ekonomisi Yönetimi, Otoriter Devletçilik

2. Parti: -

3. Parti: -

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: İkinci Dünya Savaşı'nın en şiddetli olduğu yıllarda yapıldı.

Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi gibi ağır ekonomik tedbirlerin uygulandığı, iç piyasada kıtlığın ve karne sisteminin hakim olduğu, ancak ülkenin fiilen savaşa sokulmadığı bir yönetim dönemi.

Köy Enstitüleri bu zorlu dönemde yaygınlaştırıldı.

Savaşın getirdiği yüksek enflasyon, karaborsacılıkla mücadele ve ordunun lojistik ihtiyaçlarının karşılanması parlamentonun temel mesaisi oldu.

21 TEMMUZ 1946 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %85,4

İdeolojisi: Atatürk İlkeleri, Devletçilik, Batı Bloku ile Entegrasyon

2. Parti: Demokrat Parti-DP (Celal Bayar)

Oy Oranı: %13,1

İdeolojisi: Liberal Muhafazakârlık, Ekonomik Liberalizm, Popülist Demokrasi

3. Parti: Milli Kalkınma Partisi-MKP (Nuri Demirağ)

Oy Oranı: %1,5

İdeolojisi: Muhafazakâr Liberalizm, Özel Teşebbüs Odaklılık, Milli Sanayi Hamlesi

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: İlk çok partili seçim.

'Açık oy, gizli tasnif' usulü uygulandı; bu durum Demokrat Parti ve muhalif çevrelerce seçimlerin dürüstlüğüne dair büyük eleştirilere yol açtı.

CHP iktidarı devam etse de çok partili demokrasiye geri dönülmez bir adım atıldı.

Birleşmiş Milletler (BM) şartının imzalanması ve Batı blokuyla entegrasyon çabaları, iç siyaseti çoğulculuğa zorladı, meclis çatısı altında sert bütçe ve politika tartışmaları başladı.

14 MAYIS 1950 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Demokrat Parti-DP (Adnan Menderes)

Oy Oranı: %52,7

İdeolojisi: Liberal Muhafazakârlık, Serbest Piyasa Ekonomisi, Tarımsal Kalkınmacılık, Sağ Popülizm

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %39,4

İdeolojisi: Atatürkçülük, Sosyal Devletçi Atatürk İlkeleri, Laik Cumhuriyet Muhafazası

3. Parti: Millet Partisi-MP (Yusuf Hikmet Bayur)

İdeolojisi: Milliyetçi Muhafazakârlık, Sağ Spektrum, Gelenekçilik

Oy Oranı: %3,1

4. Parti: Bağımsızlar (Çeşitli Görüşler)

Oy Oranı: %4,8

5. Parti: -

Not: Bu seçim 'Beyaz İhtilal' olarak adlandırılır.

Türkiye'de iktidar ilk kez seçim yoluyla el değiştirdi.

Ezanın tekrar Arapça okunması gibi manevi adımlar ve Marshall Yardımı ile desteklenen tarımsal makineleşme dönemi başladı.

Gizli oy, açık tasnif ilkesiyle yapılan ilk dürüst seçim.

Demokrat Parti'nin popülist söylemi ve tarımda sağladığı krediler, Anadolu köylülüğünü ilk kez siyasetin merkezine taşıdı.

CHP'nin 27 yıllık kesintisiz yönetimi son buldu.

2 MAYIS 1954 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Demokrat Parti-DP (Adnan Menderes)

Oy Oranı: %57,6

İdeolojisi: Liberal Muhafazakârlık, Ekonomik Büyüme Odaklılık, Popülizm

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %35,4

İdeolojisi: Atatürkçülük, Devletçi Müdahalecilik, Laiklik Savunusu

3. Parti: Cumhuriyetçi Millet Partisi-CMP (Osman Bölükbaşı)

Oy Oranı: %4,8

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Muhafazakârlık, Muhalif Sağ

4. Parti: Türkiye Köylü Partisi-TKP (Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu)

Oy Oranı: %0,5

İdeolojisi: Köycülük, Liberal Muhafazakârlık

5. Parti: Bağımsızlar

Oy Oranı: %1,7

Not: Demokrat Parti'nin oy oranını tarihin en yüksek seviyelerine çıkardığı seçim.

Karayolları yapımı, baraj inşaları ve ekonomik canlanmanın etkisiyle halk desteği zirveye ulaştı.

Siyasi muhalefetin zayıfladığı evredir.

Dış yardımlar ve serbest piyasa uygulamaları sayesinde köylerde refah artışı yaşandı, sanayileşme hız kazandı.

Ancak meclisteki aşırı sayısal üstünlük, iktidarın muhalefete karşı daha hırçın yasal önlemler (basın yasakları, seçim kanunu değişiklikleri) almasının önünü açtı.

27 EKİM 1957 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Demokrat Parti-DP (Adnan Menderes)

Oy Oranı: %47,8

İdeolojisi: Liberal Muhafazakârlık, Otoriterleşme Eğilimi, Gelenekçi Muhafazakârlık

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %41,1

İdeolojisi: Atatürkçülük, Temel Hak ve Özgürlükler Savunusu, Karma Ekonomi

3. Parti: Cumhuriyetçi Millet Partisi-CMP (Osman Bölükbaşı)

Oy Oranı: %7,1

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Muhafazakârlık

4. Parti: Hürriyet Partisi-HP (Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu)

Oy Oranı: %3,8

İdeolojisi: Liberal Demokrasi, İnsan Hakları

5. Parti: Vatan Partisi (Hikmet Kıvılcımlı)

Oy Oranı: %0,1

İdeolojisi: Sosyalizm

Not: Ekonomik darboğazın hissedildiği, dış borçlanmanın arttığı ve 'Vatan Cephesi' gibi kutuplaştırıcı politikaların devreye sokulduğu seçim.

Muhalefetin oy oranını ciddi ölçüde artırması, iktidar üzerindeki baskıyı artırmış ve siyasi gerilimi sokağa taşıdı.

IMF (International Monetary Fund - Uluslararası Para Fonu) ile ilk stand-by anlaşmasının yapılacağı ekonomik kriz sürecinin hemen öncesi.

İktidar ile muhalefet arasındaki diyalog tamamen koptu, üniversite gençliğinin protestoları ve sokak hareketleri başladı.

Mecliste kurulan Tahkikat Komisyonu, askeri darbe sürecini tetikleyen en önemli siyasi kırılma noktası oldu.

27 MAYIS 1960 | ASKERİ DARBE

Yönetim: Milli Birlik Komitesi (Cemal Gürsel)

İdeolojisi: Askeri Müdahale Yönetimi, Kemalist Restorasyon Hedefi

Not: Başbakan Adnan Menderes'in idamıyla sonuçlanan darbe dönemi.

Parlamento feshedildi, Demokrat Parti kapatıldı ve 1961 Anayasası ile yeni bir düzen kuruldu.

Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) içerisindeki bir grup subay tarafından emir-komuta zinciri dışında yapılan bu müdahale, Türk siyasi hayatında uzun yıllar sürecek olan askeri vesayet mekanizmalarının (Milli Güvenlik Kurulu, Anayasa Mahkemesi gibi) kurumsallaşmasına yol açtı.

15 EKİM 1961 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %36,7

İdeolojisi: Atatürkçülük, Ortanın Soluna Geçiş Hazırlığı, Sosyal Adaletçilik

2. Parti: Adalet Partisi-AP (Ragıp Gümüşpala)

Oy Oranı: %34,8

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberal Muhafazakârlık, Demokrat Parti Geleneği

3. Parti: Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi-CKMP (Osman Bölükbaşı)

Oy Oranı: %14,0

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Köycülük

4. Parti: Yeni Türkiye Partisi-YTP (Ekrem Alican)

Oy Oranı: %13,7

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberalizm

5. Parti: Bağımsızlar

Oy Oranı: %0,8

Not: Darbe sonrası sivil hayata dönüş seçimi.

Hiçbir parti tek başına çoğunluk sağlayamadı; CHP ve Adalet Partisi arasında kurulan ilk koalisyonla ordu ve sivil siyaset arasında hassas bir denge kurulmaya çalışıldı.

Nispi temsil sisteminin ilk kez uygulanması mecliste çok sesliliği getirmiş ancak tek parti iktidarlarını zorlaştırdı.

Kapatılan Demokrat Parti'nin mirasını sahiplenen sağ partilerin meclisteki gücü, askeri cuntanın tasfiye planlarını sandıkta sekteye uğrattı.

Planlı kalkınma dönemi başlatıldı.

10 EKİM 1965 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet Partisi-AP (Süleyman Demirel)

Oy Oranı: %52,9

İdeolojisi: Merkez Sağ, Ekonomik Kalkınmacılık, Muhafazakâr Liberalizm, Sanayileşme

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %28,7

İdeolojisi: Ortanın Solu, Sosyal Demokrasiye Geçiş, Devletçilik

3. Parti: Millet Partisi-MP (Osman Bölükbaşı)

Oy Oranı: %6,3

İdeolojisi: Muhafazakâr, Milliyetçi, Sağ

4. Parti: Yeni Türkiye Partisi-YTP (Ekrem Alican)

Oy Oranı: %3,7

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberalizm

5. Parti: Türkiye İşçi Partisi-TİP (Mehmet Ali Aybar)

Oy Oranı: %3,0

İdeolojisi: Sosyalizm, Marksizm

Not: Süleyman Demirel'in tek başına iktidar olduğu, 'Milli Bakiye' sisteminin uygulandığı seçim.

Köy kalkınması ve sanayileşmeye ağırlık verildi, Türkiye İşçi Partisi ile ideolojik çeşitlilik arttı.

Adalet Partisi, muhafazakâr-liberal politikalarla hızlı bir ekonomik büyüme trendi yakaladı, montaj sanayi ve altyapı yatırımları hızlandı.

Sol düşünce ilk kez parlamenter sistem içerisinde güçlü bir muhalefet odağı haline geldi.

12 EKİM 1969 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet Partisi-AP (Süleyman Demirel)

Oy Oranı: %46,5

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberal Kapitalizm, Muhafazakâr Değerler

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (İsmet İnönü)

Oy Oranı: %27,4

İdeolojisi: Ortanın Solu, Demokratik Sol Eğilimler, Laiklik

3. Parti: Güven Partisi-GP (Turhan Feyzioğlu)

Oy Oranı: %6,6

İdeolojisi: Merkez Sol, Katı Kemalist, Ortanın Soluna Muhalif Sol

4. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Alparslan Türkeş)

Oy Oranı: %3,0

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Dokuz Işık

5. Parti: Türkiye İşçi Partisi-TİP (Mehmet Ali Aybar)

Oy Oranı: %2,7

İdeolojisi: Sosyalizm

Not: Adalet Partisi'nin gücünü koruduğu ancak sağda Necmettin Erbakan'ın bağımsız adaylığı gibi kopuşların başladığı seçim.

Toplumsal sağ-sol çatışmasının, grevlerin ve öğrenci olaylarının arttığı, siyasi istikrarın zemin kaybettiği bir döneme girildi.

Necmettin Erbakan'ın siyasal İslamcı Milli Görüş hareketi ve Alparslan Türkeş'in milliyetçi hareketi, meclis çatısı altında temsil edilmeye başlandı.

İşçi hareketleri, üniversite işgalleri ve sokak çatışmaları karşısında sivil iktidarın otoritesi zayıfladı, ekonomik dalgalanmalar toplumsal huzursuzluğu derinleştirdi.

12 MART 1971 | ASKERİ MUHTIRA

Yönetim: Nihat Erim Hükümeti

İdeolojisi: Partiler Üstü Teknokrat Reform Hükümeti, Ordu Destekli

Not: Türk Silahlı Kuvvetleri'nin muhtırası ile Süleyman Demirel istifa ettirildi.

Parlamento açık kalsa da ordunun belirlediği Nihat Erim başbakanlığında 'Reform Hükümeti' kuruldu.

Anayasa daha otoriter bir yapıya dönüştürüldü.

Parlamento kapatılmasa da yasama faaliyetleri askeri vesayetin doğrudan kontrolü altına girdi.

Sol örgütlere yönelik şiddetli tasfiye operasyonları yürütüldü, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idam kararları bu meclis çatısı altında onaylandı.

14 EKİM 1973 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Bülent Ecevit)

Oy Oranı: %33,3

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Demokratik Sol, Halkçılık, Emeğin Hakları

2. Parti: Adalet Partisi-AP (Süleyman Demirel)

Oy Oranı: %29,8

İdeolojisi: Merkez Sağ, Muhafazakâr Liberalizm, Kapitalist Kalkınma

3. Parti: Milli Selamet Partisi-MSP (Necmettin Erbakan)

Oy Oranı: %11,8

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık, Dini Muhafazakârlık, Ağır Sanayi Hamlesi

4. Parti: Demokratik Parti-DP (Ferruh Bozbeyli)

Oy Oranı: %11,9

İdeolojisi: Merkez Sağ, Muhafazakârlık

5. Parti: Cumhuriyetçi Güven Partisi-CGP (Turhan Feyzioğlu)

Oy Oranı: %5,3

İdeolojisi: Atatürkçülük, Merkez Sağ

Not: Bülent Ecevit'in 'Karaoğlan' lakabıyla büyük kitleleri peşinden sürüklediği seçim.

Sosyal demokrat CHP ile siyasal İslamcı MSP arasında kurulan koalisyon, Kıbrıs Barış Harekatı'nı gerçekleştirdi.

İdeolojik olarak zıt kutupların uzlaştığı bir 'tarihi yanılgı' denemesi olarak görülür.

Sosyal demokrat ilkeler ile siyasal İslam'ın ulusal çıkarlar doğrultusunda bir araya geldiği bu dönem, genel af tartışmaları ve ideolojik uyuşmazlıklar nedeniyle kısa sürdü ancak Türk dış politikasında kalıcı izler bıraktı.

5 HAZİRAN 1977 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Bülent Ecevit)

Oy Oranı: %41,4

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Demokratik Sol, Özgürlükçü Sol

2. Parti: Adalet Partisi-AP (Süleyman Demirel)

Oy Oranı: %36,9

İdeolojisi: Merkez Sağ, Milliyetçi Cephe Liderliği, Anti-Komünizm

3. Parti: Milli Selamet Partisi-MSP (Necmettin Erbakan)

Oy Oranı: %8,6

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık, Maneviyatçılık

4. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Alparslan Türkeş)

Oy Oranı: %6,4

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Ülkücülük

5. Parti: Cumhuriyetçi Güven Partisi-CGP (Turhan Feyzioğlu)

Oy Oranı: %1,9

İdeolojisi: Atatürkçülük, Sağ

Not: Sokaklarda anarşinin kol gezdiği, 1 Mayıs katliamı sonrası yapılan seçim.

CHP rekor oya ulaşsa da tek başına iktidar olamadı.

Milliyetçi Cephe hükümetleri kuruldu, siyasi kutuplaşma ve ekonomik iflas (70 cente muhtaçlık) darbenin zeminini hazırladı.

Kanlı 1 Mayıs olaylarının gölgesinde yapılan seçimde CHP, hükümet istikrarı sağlayamadı.

Döviz kıtlığı, temel tüketim maddelerindeki kuyruklar, suikastlar ve meclisin aylarca cumhurbaşkanı seçememesi, devlet mekanizmasını tamamen felç etti.

12 EYLÜL 1980 | ASKERİ DARBE

Yönetim: Milli Güvenlik Konseyi (Kenan Evren)

İdeolojisi: Askeri Cunta, Türk-İslam Sentezi Odaklı Yeni Düzen

Not: Emir-komuta zinciri içinde ordu, yönetime el koydu.

Anayasa feshedildi, tüm siyasi partiler kapatıldı.

650 bin kişi gözaltına alındı, idamlar ve ağır hak ihlalleri yaşandı.

Türk-İslam Sentezi ideolojisiyle toplumun yeniden dizaynı hedeflendi.

Siyasi liderler sürgüne gönderildi, yüz binlerce insan gözaltına alındı ve idamlar gerçekleştirildi.

Cunta yönetimi, toplumsal muhalefeti tamamen bitirirken devlet destekli Türk-İslam sentezini resmi ideoloji haline getirerek yeni bir sosyo-politik düzen inşa etti.

21 EYLÜL 1980 | ARA DÖNEM

Yönetim: Bülend Ulusu Hükümeti

İdeolojisi: Emekli Asker ve Bürokrat Ağırlıklı Teknokrat Yönetim

Not: Milli Güvenlik Konseyi'nin atadığı hükümet.

24 Ocak kararlarının (serbest piyasaya geçiş) askeri koruma altında uygulandığı ve 1982 Anayasası'nın yüzde 92 ile kabul edildiği geçiş süreci.

Grevlerin yasaklandığı, sendikal hakların askıya alındığı bu dönemde ekonomi küresel kapitalist sisteme entegre edildi.

Yüzde 10'luk ülke barajı getirilerek gelecekteki meclis aritmetikleri üzerinde kalıcı bir mühendislik yapıldı.

6 KASIM 1983 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Anavatan Partisi-ANAP (Turgut Özal)

Oy Oranı: %45,1

İdeolojisi: Dört Eğilimi Birleştirme: Liberalizm, Muhafazakârlık, Milliyetçilik ve Sosyal Adalet

2. Parti: Halkçı Parti-HP (Necdet Calp)

Oy Oranı: %30,5

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Devletçi/Atatürkçü Sol - Onaylı Muhalefet

3. Parti: Milliyetçi Demokrasi Partisi-MDP (Turgut Sunalp)

Oy Oranı: %23,3

İdeolojisi: Merkez Sağ, Devletçi, Askeri Yönetim Destekli Sağ

4. Parti: -

5. Parti: -

Not: Askeri yönetimin sadece üç partiye izin verdiği 'güdümlü' seçim.

Turgut Özal liderliğindeki ANAP, ordunun desteklediği Milliyetçi Demokrasi Partisi'ni sandığa gömerek tek başına iktidar oldu; döviz serbestisi, ithalatın açılması ve dışa dönük büyüme hamlelerini başlattı.

Sadece askeri cuntanın izin verdiği üç partinin katılabildiği bu seçim, seçmenin askeri vesayete karşı sivil iradeden yana net bir tavır koyduğunu gösterdi.

Döviz serbestisi ve ihracata dayalı büyüme dönemi başladı.

29 KASIM 1987 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Anavatan Partisi-ANAP (Turgut Özal)

Oy Oranı: %36,3

İdeolojisi: Ekonomik Liberalizm, Muhafazakâr Demokrasi, Serbest Piyasa Ekonomisi

2. Parti: Sosyaldemokrat Halkçı Parti-SHP (Erdal İnönü)

Oy Oranı: %24,7

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Demokratik Sol, İnsan Hakları Odaklılık

3. Parti: Doğru Yol Partisi-DYP (Süleyman Demirel)

Oy Oranı: %19,1

İdeolojisi: Merkez Sağ, Popülist Muhafazakârlık, Adalet Partisi Geleneği

4. Parti: Demokratik Sol Parti-DSP (Bülent Ecevit)

Oy Oranı: %8,5

İdeolojisi: Demokratik Sol

5. Parti: Refah Partisi-RP (Necmettin Erbakan)

Oy Oranı: %7,2

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık

Not: Siyasi yasakların referandumla kalkması sonrası yapılan ilk rekabetçi seçim.

ANAP oy kaybetse de seçim sistemindeki barajlar sayesinde tek başına iktidarını korudu, tüketim toplumuna geçiş evresi başladı.

Eski liderlerin (Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan, Alparslan Türkeş) referandumla siyasi sahneye geri dönmesi siyaseti hareketlendirdi.

ANAP oy kaybetse de seçim sistemindeki barajlar sayesinde tek başına hükümet kurma çoğunluğunu muhafaza etti.

Büyük altyapı ve özelleştirme hamleleri hız kazandı.

20 EKİM 1991 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Doğru Yol Partisi-DYP (Süleyman Demirel)

Oy Oranı: %27,0

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberal Muhafazakârlık, Demokratikleşme Vaadi

2. Parti: Anavatan Partisi-ANAP (Mesut Yılmaz)

Oy Oranı: %24,0

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberalizm, Avrupa Birliği Yanlısı Siyaset

3. Parti: Sosyaldemokrat Halkçı Parti-SHP (Erdal İnönü)

Oy Oranı: %20,8

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Kürt Sorununa Çözüm Odaklılık, Emeğin Hakları

4. Parti: Refah Partisi-RP (Necmettin Erbakan)

Oy Oranı: %16,9

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık

5. Parti: Demokratik Sol Parti-DSP (Bülent Ecevit)

Oy Oranı: %10,7

İdeolojisi: Demokratik Sol

Not: 'Demokrasi Paketi' vaadiyle gelen DYP-SHP koalisyonu kuruldu.

Faili meçhul cinayetlerin ve Güneydoğu'da düşük yoğunluklu çatışmanın arttığı; ancak Kürt kimliğinin ilk kez tanındığı, merkez sağ ve solun birleştiği bir restorasyon dönemi.

Yüksek enflasyon ve kamu işçilerinin büyük grevleri sonrası ANAP'ın gerilediği bu seçim, merkez sağ ve merkez solun 'demokratikleşme ve şeffaflık' vaadiyle buluştuğu ortaklığa sahne oldu.

Meclisteki Kürtçe yemin krizi ve Cumhurbaşkanı Özal ile Başbakan Demirel arasındaki yetki çatışmaları döneme damga vurdu.

24 ARALIK 1995 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Refah Partisi-RP (Necmettin Erbakan)

Oy Oranı: %21,4

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık, Adil Düzen Teorisi, Batı Karşıtlığı

2. Parti: Anavatan Partisi-ANAP (Mesut Yılmaz)

Oy Oranı: %19,6

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberalizm, Kentli Muhafazakârlık

3. Parti: Doğru Yol Partisi-DYP (Tansu Çiller)

Oy Oranı: %19,2

İdeolojisi: Merkez Sağ, Liberal Muhafazakârlık, Laik Sağ Siyaset

4. Parti: Demokratik Sol Parti-DSP (Bülent Ecevit)

Oy Oranı: %14,6

İdeolojisi: Demokratik Sol

5. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Deniz Baykal)

Oy Oranı: %10,7

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi

Not: Refah Partisi'nin birinci çıkmasıyla büyük bir 'sistem krizi' yaşandı.

1994 ekonomik krizinin (5 Nisan Kararları) ve yolsuzluk iddialarının yıprattığı seçmen, muhafazakâr ve adil düzen söylemiyle Refah Partisi'ni birinciliğe taşıdı.

Önce ANA-YOL (ANAP-DYP) denemesinin yapıldı, ardından REFAH-YOL (RP-DYP) hükümeti kuruldu, siyasal İslam zihniyeti ilk kez iktidara geldi.

Başbakan Erbakan'ın D-8 gibi İslamcı dış politika hamleleri ve tarikatlarla yakınlığı, askeri ve sivil kanadı rahatsız etti.

Başbakanlıkta tarikat liderlerine verilen yemekler ve Susurluk skandalı sivil-asker ilişkilerini gerdi.

28 ŞUBAT 1997 | ASKERİ MÜDAHALE

Yönetim: ANASOL-D Hükümeti (Mesut Yılmaz)

İdeolojisi: Merkez Sağ-Sol İttifakı, Katı Laiklik Uygulamaları, Askeri Baskılı Yönetim

Not: 'Post-modern darbe' süreci; Milli Güvenlik Kurulu kararları sonrası baskıyla REFAH-YOL (RP-DYP) yıkıldı, yerine ANASOL-D (ANAP-DSP-DTP) hükümeti kuruldu.

8 yıllık kesintisiz eğitim gibi laikliği pekiştiren yasalar çıkarıldı, Refah Partisi ve ardından Fazilet Partisi kapatıldı.

Ordu bizzat yönetime el koymasa da Milli Güvenlik Kurulu kararlarıyla sivil hükümeti istifaya zorladı.

Kurulan ANASOL-D koalisyonu döneminde dindar kesimler üzerinde yoğun bir kamusal ve hukuki baskı dönemi (başörtüsü yasakları, ikna odaları) yaşandı.

18 NİSAN 1999 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Demokratik Sol Parti-DSP (Bülent Ecevit)

Oy Oranı: %22,2

İdeolojisi: Demokratik Sol, Sol Milliyetçilik, Ulusalcı Sol, Dürüstlük Odaklı Siyaset

2. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %18,0

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Ülkücülük, Devletin Bekası Odaklı Sağ

3. Parti: Fazilet Partisi-FP (Recai Kutan)

Oy Oranı: %15,4

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık, Ilımlı İslamcı Muhafazakârlık, Refah Partisi Devamı

4. Parti: Anavatan Partisi-ANAP (Mesut Yılmaz)

Oy Oranı: %13,2

İdeolojisi: Merkez Sağ

5. Parti: Doğru Yol Partisi-DYP (Tansu Çiller)

Oy Oranı: %12,0

İdeolojisi: Merkez Sağ

Not: DSP-MHP-ANAP koalisyonu kuruldu; terör örgütü PKK'nın lideri Abdullah Öcalan'ın yakalanması ve büyük Marmara Depremi'nin yaşandığı dönem.

2001 ekonomik krizi bu hükümet döneminde yaşandı; kriz, bankacılık sisteminin çökmesiyle hafızalara kazındı.

Abdullah Öcalan'ın yakalanmasının yarattığı milliyetçi rüzgar sandığa yansıdı.

Anayasa kitapçığını fırlatma kriziyle patlak veren Cumhuriyet tarihinin en büyük finansal çöküşü bankacılık sistemini eritti, esnaf eylemlerine yol açmış ve Kemal Derviş reformlarına zemin hazırladı.

3 KASIM 2002 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Recep Tayyip Erdoğan)

Oy Oranı: %34,3

İdeolojisi: Muhafazakâr Demokrasi, Ekonomik Liberalizm, AB Üyeliği Hedefi, Sağ Popülizm

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Deniz Baykal)

Oy Oranı: %19,4

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Atatürkçülük, Devletin Laik Yapısının Korunması

3. Parti: Doğru Yol Partisi-DYP (Tansu Çiller)

Oy Oranı: %9,5

İdeolojisi: Merkez Sağ, Geleneksel Muhafazakârlık

4. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %8,3

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği

5. Parti: Genç Parti-GP (Cem Uzan)

Oy Oranı: %7,2

İdeolojisi: Popülizm, Liberalizm

Not: 2001 ekonomik krizi sonrası tüm eski siyasi aktörlerin baraj altında kalarak tasfiye olduğu dönüşüm seçimi.

2001 krizinin faturasını kesen seçmen, meclisteki tüm partileri baraj altında bıraktı.

AK Parti tek başına güçlü bir çoğunlukla iktidara yerleşti.

Avrupa Birliği (AB) uyum yasaları ve vesayetle mücadele söylemiyle liberal-muhafazakâr geniş bir koalisyon desteği aldı.

İlk yıllarda Avrupa Birliği uyum yasaları, enflasyonla mücadele ve IMF programının sadakatle uygulanması sayesinde güçlü bir yabancı sermaye girişi ve ekonomik istikrar yakalandı.

27 NİSAN 2007 | ASKERİ E-MUHTIRA

Yönetim: Türk Silahlı Kuvvetleri (Genelkurmay Bildirisi)

İdeolojisi: Askeri Müdahale, Laiklik Savunusu

Not: Genelkurmay Başkanlığı'nın internet sitesi üzerinden yayınladığı, cumhurbaşkanlığı seçimlerine ve laiklik tartışmalarına yönelik müdahale bildirisi.

AK Parti'nin cumhurbaşkanı adayı Abdullah Gül'ün eşinin başörtüsü üzerinden yapılan laiklik uyarısı; hükümetin erken seçim kararıyla etkisi kırıldı.

Genelkurmay Başkanlığı'nın internet sitesinde gece yarısı yayınlanan bu bildiriye sivil hükümetin ilk kez dik bir duruşla karşı bildiriyle yanıt vermesi, Türk siyasi tarihinde askeri vesayete karşı sivil iradenin rüştünü ispat ettiği en kritik eşiklerden biri oldu.

22 TEMMUZ 2007 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Recep Tayyip Erdoğan)

Oy Oranı: %46,6

İdeolojisi: Muhafazakâr Demokrasi, Vesayet Karşıtlığı, Ekonomik Büyüme

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Deniz Baykal)

Oy Oranı: %20,9

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Atatürkçülük, Ulusalcılık

3. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %14,3

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Ülkücülük, Terörle Mücadele Odaklılık

4. Parti: Demokrat Parti-DP (Mehmet Ağar)

Oy Oranı: %5,4

İdeolojisi: Merkez Sağ

5. Parti: Genç Parti-GP (Cem Uzan)

Oy Oranı: %3,0

İdeolojisi: Popülizm

Not: 27 Nisan e-Muhtırası ve 367 krizi sonrası gidilen erken seçim; AK Parti'nin oyunu artırarak demokratik meşruiyetini pekiştirdiği ve Abdullah Gül'ün TBMM tarafından cumhurbaşkanı seçildiği dönem.

Halk, e-muhtıra sonrası vesayete karşı sivil siyasete desteğini artırdı.

AK Parti, oy oranını yüzde 46,6'ya çıkararak askeri müdahale arayışlarına sandıkta en net cevabı verdi.

Abdullah Gül, Çankaya Köşkü'ne çıktı, hemen ardından Ergenekon davası süreçleri başladı ve ordu-yargı bürokrasisindeki eski güç odakları tasfiye edilmeye başlandı.

Bu dönemde yapılan referandum ile cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edildi.

12 HAZİRAN 2011 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Recep Tayyip Erdoğan)

Oy Oranı: %49,8

İdeolojisi: Muhafazakâr Demokrasi, Büyük Türkiye İdeali, Sosyal Muhafazakârlık

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Kemal Kılıçdaroğlu)

Oy Oranı: %25,9

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Yeni CHP, Sosyal Haklar, Özgürlükçülük

3. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %13,0

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Devletçi Muhafazakârlık

4. Parti: Bağımsızlar

Oy Oranı: %6,5

İdeolojisi: Kürt Siyaseti/Sol

5. Parti: Saadet Partisi-SP (Mustafa Kamalak)

Oy Oranı: %1,3

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık

Not: AK Parti'nin kendi ifadesiyle 'ustalık' dönemi.

Ekonomik refahın zirvede olduğu ve çözüm sürecine dair sinyallerin verildiği en istikrarlı evre.

AK Parti yüzde 49,8 oy oranıyla kendi zirvesine ulaştı.

Büyük altyapı projeleri halkta karşılık buldu.

Ancak dönemin ikinci yarısında Gezi Parkı protestoları, iktidar bloku içerisindeki Gülen Cemaati (FETÖ) ile yaşanan dershane krizi ve 17-25 Aralık operasyonları devlet mekanizmasını sarstı.

7 HAZİRAN 2015 | GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Ahmet Davutoğlu)

Oy Oranı: %40,9

İdeolojisi: Muhafazakârlık, Stratejik Derinlik, İslamcı Kökenli Sağ Siyaset

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Kemal Kılıçdaroğlu)

Oy Oranı: %25,0

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Sosyal Devlet, Uzlaşmacı Siyaset

3. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %16,3

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Çözüm Süreci Karşıtlığı

4. Parti: Halkların Demokratik Partisi-HDP (Selahattin Demirtaş/Figen Yüksekdağ)

Oy Oranı: %13,1

İdeolojisi: Sol/Kürt Siyaseti

5. Parti: Saadet Partisi-SP (Mustafa Kamalak)

Oy Oranı: %2,1

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık

Not: HDP'nin barajı aşması meclis aritmetiğini değiştirdi, AK Parti meclis çoğunluğunu kaybetti.

Ahmet Davutoğlu liderliğindeki istişari koalisyon turları sonuçsuz kaldı.

Koalisyon kurulamaması üzerine güvenlik kaygılarıyla erken seçime gidildi.

Çözüm sürecinin bitmesi ve Güneydoğu'da hendek olaylarının başlamasıyla tırmanan terör dalgası ülkeyi bir güvenlik krizine soktu.

1 KASIM 2015 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Ahmet Davutoğlu)

Oy Oranı: %49,5

İdeolojisi: Sağ Muhafazakârlık, İstikrar Vurgusu, Güvenlikçi Siyaset

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Kemal Kılıçdaroğlu)

Oy Oranı: %25,3

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Atatürkçülük, Sol Haklar

3. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %11,9

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Ulusal Güvenlikçilik

4. Parti: Halkların Demokratik Partisi-HDP (Selahattin Demirtaş/Figen Yüksekdağ)

Oy Oranı: %10,8

İdeolojisi: Sol/Kürt Siyaseti

5. Parti: Saadet Partisi-SP (Mustafa Kamalak)

Oy Oranı: %0,7

İdeolojisi: Milli Görüş, Siyasal İslamcılık

Not: Seçmenin güvenlik ve istikrar kaygısıyla yeniden AK Parti'ye yöneldiği, tek başına iktidarın geri alındığı seçim.

7 Haziran sonrasındaki terör eylemleri ve siyasi belirsizlik karşısında seçmen refleks olarak güçlü tek parti yönetimine sığındı.

AK Parti oyunu artırarak tek başına hükümet çoğunluğunu kurdu.

Dönem içerisindeki en radikal gelişme 15 Temmuz 2016 FETÖ darbe girişimi oldu, bu olay rejim değişikliğinin önünü açtı.

24 HAZİRAN 2018 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Recep Tayyip Erdoğan)

Oy Oranı: %42,6

İdeolojisi: Yerli ve Milli Siyaset, Sağ Popülizm, Muhafazakârlık

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Kemal Kılıçdaroğlu)

Oy Oranı: %22,6

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Modernizm, Parlamenter Sistem Savunusu

3. Parti: Halkların Demokratik Partisi-HDP (Pervin Buldan/Sezai Temelli)

Oy Oranı: %11,7

İdeolojisi: Demokratik Sosyalizm, Kürt Siyaseti, Çoğulculuk

4. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %11,1

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği

5. Parti: İYİ Parti-İYİ (Meral Akşener)

Oy Oranı: %10,0

İdeolojisi: Merkez Sağ/Milliyetçilik

Not: Yeni sistemin ilk seçim.

Başbakanlık makamının kaldırıldığı Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi resmen yürürlüğe girdi.

Seçim barajını aşmak adına yasal ittifak modelleri geliştirildi.

Yürütme tek elde toplandı, MHP desteğiyle 'Cumhur İttifakı' hakimiyeti kuruldu.

Kabine dışarıdan atanan bakanlarla kurulmuş, parlamento çoğunluğu ise ittifak ortağı partilerin desteğiyle sürdürüldü.

Pandemi ve ekonomik dalgalanmalar döneme damga vurdu.

14 MAYIS 2023 | ERKEN GENEL SEÇİM

1. Parti: Adalet ve Kalkınma Partisi-AKP (Recep Tayyip Erdoğan)

Oy Oranı: %35,6

İdeolojisi: Milli Egemenlik, Muhafazakâr Milliyetçilik, Savunma Sanayi Odaklılık, Sağ Popülizm

2. Parti: Cumhuriyet Halk Partisi-CHP (Kemal Kılıçdaroğlu)

Oy Oranı: %25,3

İdeolojisi: Sosyal Demokrasi, Helalleşme/Uzlaşma Siyaseti, Parlamenter Sisteme Dönüş Hedefi

3. Parti: Milliyetçi Hareket Partisi-MHP (Devlet Bahçeli)

Oy Oranı: %10,1

İdeolojisi: Türk Milliyetçiliği, Ülkücülük, Devlet Odaklı Siyaset, Cumhur İttifakı Sadakati

4. Parti: İYİ Parti-İYİ (Meral Akşener)

Oy Oranı: %9,69

İdeolojisi: Merkez Sağ/Milliyetçilik

5. Parti: Yeşiller ve Sol Gelecek Partisi-YSP (Pervin Buldan/Mithat Sancar)

Oy Oranı: %8,82

İdeolojisi: Sol/Kürt Siyaseti

Not: Cumhuriyet'in 100. yılında yapılan seçim; Cumhur İttifakı parlamento ve yürütmedeki hakimiyetini korudu.

Muhalefetin geniş tabanlı koalisyon modeline ve parlamenter sisteme dönüş vaadine rağmen, iktidar bloku yerli savunma sanayi hamleleri ve güvenlik vurgusuyla meclis çoğunluğunu elinde tuttu.

İkinci tura kalan cumhurbaşkanlığı seçimini Erdoğan yeniden kazanarak yürütmedeki kontrolünü pekiştirdi.

Parlamenter Sistem nedir, Türkiye'de hangi yıllar uygulandı?

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi nedir, ne zaman kabul edildi?