İngiltere’de sanayi devrimiyle birlikte fabrikalarda sıkı zaman yönetimi ihtiyacı ortaya çıktı. Beş dakika bile geç kalan bir işçi, montaj hattını durdurabilir ve işveren için maddi kayıp yaratabilirdi. Bu nedenle, özellikle karanlık kış aylarında işçilerin zamanında kalkmasını sağlamak için çeşitli yöntemler geliştirildi.
Düdük ve çanlar işe yaramayınca ortaya “uyandırıcılar” adlı meslek çıktı. Kuzey Teksas Üniversitesi tarih profesörü Arunima Datta, uyandırıcıların sokaklarda dolaşarak pencerelere vurarak, tıkırdatarak veya bezelye atarak insanları uyandırdığını anlatıyor.
DOĞAL İŞARETLER VE HOROZLAR
BBC Türkçe'de yer alan habere göre, sanayi öncesi dönemde insanlar genellikle doğal ışık ve çevredeki seslerle uyanıyordu. Sunshine Coast Üniversitesi uyku sağlığı profesörü Fatima Yaqoot, gün ışığının ve horozların önemli uyarıcılar olduğunu belirtiyor. Horozlar, sadece ışığa değil, kendi biyolojik ritimlerine göre öterdi.
KİLİSE ÇANLARI VE EV İÇİ SİNYALLER
Ortaçağ ve erken modern Batı Avrupa’da insanlar günlerini kilise çanlarına göre düzenliyordu. Bazı evlerde ise kapıların veya yatak odalarının dışında çanlar bulunuyordu; hizmetçiler, uygun saatte ev sahiplerini uyandırmakla yükümlüydü.
İLK ÇALAR SAATLER
Çalar saatlerin tarihçesi antik Çin’e kadar uzanıyor. Mum saatleri, su saatleri (klepsidra) ve tütsü ile yapılan uyarıcılar, farklı toplumlarda uyanmayı sağlamak için kullanıldı. Su saatlerinde basınç arttığında ses çıkaran sistemler, ilk otomatik köy çanları olarak da işlev gördü.
MEKANİK SAATLER VE ALARM GELİŞİMİ
13. ve 14. yüzyılda salınım mekanizmaları ile zaman ölçümü geliştirildi. 15. yüzyılda ev tipi duvar saatlerinde alarm özelliği görülmeye başlandı. 1787’de ilk mekanik çalar saat icat edildi, ancak yaygınlaşması için 1876’da patent alınması beklenmek zorunda kaldı.
UYANDIRICILAR MESLEĞİ
Sanayi devrimiyle birlikte kapı çalan uyandırıcılar, Leeds, Manchester ve doğu Londra gibi bölgelerde yaygınlaştı. Datta, uyandırıcıların sabah 3’te insanları uyandırmaya başladığını ve bazen hayat kurtardığını anlatıyor. Örneğin, 1876’da bir uyandırıcı sabah 2’de çıkan yangını fark ederek bir ailenin hayatını kurtardı.
MESLEĞİN SONU VE MODERN ÇALAR SAATLER
1920’lerde kişisel çalar saatler yaygın ve uygun fiyatlı hâle gelince uyandırıcı mesleği büyük ölçüde ortadan kalktı. Sunshine Coast Üniversitesi’nden Yaqoot, kişisel çalar saatlerin sanayileşme ve yapay ışığın yükselişiyle birlikte günlük rutinleri 24 saat düzenine taşıdığını belirtiyor.
