Avrupa kadar büyük bir Rus rüşveti

ABD Başkanı Donald Trump ve yakın çevresi, kârlı petrol anlaşmaları karşılığında Rusya ile ilişkileri normalleştirmeye hevesli. Bunu yaparken Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Ukrayna’yı sistematik biçimde yalnızlaştırma stratejisine hizmet ediyorlar. Bu stratejinin amacı, Ukrayna’nın savunma maliyetlerini o kadar yükseltmek ki Avrupa’da ülkeye verilen halk desteği zamanla ortadan kalksın.

Tam kapsamlı savaşın başlamasının üzerinden dört yılı aşkın süre geçmesine rağmen Rusya’nın savaş meydanında zafer kazanamayacağı artık açıkça görülüyor. Moskova, ekonomik ya da siyasi baskı yoluyla da Ukrayna’yı teslim olmaya zorlayamıyor. Kremlin’in bir sonraki hamlesi ise Trump’ın desteğini sağlamak oldu. Putin’in Ağustos 2025’te Alaska’nın Anchorage kentinde düzenlenen zirvedeki amacı, çok sayıda Rus yetkilinin açıklamalarından da anlaşıldığı üzere, Trump yönetimini Ukrayna’ya teslim olması için baskı yapmaya ikna etmekti. Ukrayna hükümeti Amerikan baskısına boyun eğmeyince Kremlin, Trump yönetiminin Rusya’nın yanında aktif biçimde devreye girmesi gerektiği sonucuna vardı.

Trump’ın damadı Jared Kushner ve Trump’ın özel temsilcisi, aynı zamanda New York’un emlak baronlarından biri olan Steve Witkoff’un öncülük ettiği, Amerikan şirketlerinin Rusya’ya geri dönmesine ilişkin görüşmeler de bu çabanın bir parçası. Putin, “savaşın sona ermesinin ardından” elde edileceği öne sürülen fosil yakıt kârlarına ilişkin belirsiz vaatleri bir havuç olarak kullanarak Trump’ın maddi çıkarlarını Rusya’nın stratejik hedefleriyle örtüştürmeye çalışıyor. Böylece Trump’a savaşı sona erdiğini ilan etmesi, daha da iyisi Ukrayna’yı teslim olmaya zorlaması için bir gerekçe sunuyor. Yıllardır süren korkunç çatışmalar, sayısız savaş suçu, öldürülen ya da yerinden edilen milyonlarca insan ve kuşaklar boyu sürecek travma umurunda değil. Trump kendi payını istiyor.

Asıl şaşırtıcı olansa bu rüşvetin ABD’ye, Amerikan şirketlerine ya da iş dünyasının yöneticilerine herhangi bir yarar sağlamayacak olması. Trump’ın yakın çevresindekiler kısa süreliğine zenginleşebilir ancak cinayet ve mülksüzleştirmenin ciddi ticari riskler arasında yer aldığı bir ülkede bu kârların kalıcı olması pek mümkün değil. 1990’larda yayımlanan bir televizyon programından alınan alaycı “maski-şov” ifadesi ve daha doğrudan bir terim olan “şirket yağmacılığı” (raiding), maskeli ve silahlı kişilerin şirket merkezlerini basarak, belgelerde sahtecilik yaparak ya da görünüşte yasal mülkiyet ve şirket yapısı değişikliklerini zorla kabul ettirerek gerçekleştirdiği düzenbazlıkları tanımlıyor.

Trump yönetimi ve bazı Amerikalı yöneticiler, Kremlin açısından anlaşmaların ve ticari sözleşmelerin karşılıklı yarar sağlayan iş birliği fırsatları olmadığını anlamakta başarısız oluyor. Bunlar, Rus elitlerinin karşı tarafı kendi taahhütlerine bağlı tutarken, kendi yükümlülüklerinden vazgeçmeyi kârlı gördüğü anda hiçbir çekince duymadan geri adım atmak için kullandığı araçlardan ibaret.

Rus siyasetçilerin ve devlet görevlilerinin ne denli yozlaşmış olduğunu Batılı bir kamuoyuna anlatmak oldukça güç. Rusya’nın iç içe geçmiş suç düzeneklerine dayanan Bizansvari sisteminin Batı’da gerçek bir karşılığı bulunmuyor.

Buna rağmen Amerikalı yatırımcılar ve şirketler bu uygulamaların kurbanı olmaktan defalarca kurtulamadı. Bill Browder ve George Soros, Rusya’daki varlıklarına el konulması nedeniyle milyarlarca dolar kaybetti. Forbes Russia dergisinin editörü Paul Klebnikov, 2004 yılında ofisinin önünde öldürüldü. Petrol yöneticisi Bob Dudley ülkeden ayrılmak zorunda bırakıldı. Bir şirketin güvenlik biriminde üst düzey yönetici olarak çalışan Paul Whelan ise 2018 yılında tutuklandı ve bir esir takası sayesinde ABD’ye dönebildiği 2024 yılına kadar yaklaşık altı yıl cezaevinde kaldı.

Rusya’da faaliyet gösteren çok sayıda Batılı ve Doğu Asyalı şirket de varlıklarını sembolik fiyatlarla satmaya zorlandı. Bazıları kârlarını ülkeden çıkaramadı, bazıları ise faaliyetleri üzerindeki kontrolü devretmek zorunda kaldı. Carlsberg ve Danone, Rusya’daki varlıklarını piyasa değerlerinin altında fiyatlarla satmaya mecbur bırakıldı. ExxonMobil ise 2022 yılında Rusya’dan çekileceğini açıklamasının ardından 4,6 milyar dolarlık zarar kaydetti. Kremlin daha sonra Sakhalin-1 petrol sahasındaki ExxonMobil hissesini Rosneft’in bir iştirakine devretti. Bununla birlikte ExxonMobil, kayıplarını telafi etmeyi amaçlayan ön anlaşmaya daha sonra imza attı. Ford, Nissan, Mazda, Hyundai, Shell, Société Générale ve TotalEnergies dahil çok sayıda başka şirket de büyük kayıplar yaşadı.

Rusya, Doğu’nun bir El Dorado’su olmaktan çok uzak. Yaklaşık 143 milyon nüfusa sahip ülkenin altyapısı yıpranmış, ekonomisi ise sürdürülemez düzeydeki kamu savunma harcamalarıyla ayakta tutulmaya çalışılıyor. Gelir seviyelerinin düşüklüğü nedeniyle Rusya, sanıldığı kadar kârlı bir pazar değil. Üstelik yerel oligarklar ya da güvenlik bürokrasisinin mensupları, kârlı varlıkların sahiplerini bu varlıklardan mahrum bırakabiliyor. Bu durum, özellikle Sakhalin-1 ve Sakhalin-2 petrol projeleri başta olmak üzere defalarca yaşandı.

Buna rağmen taraflar arasındaki örtük pazarlığın ne olduğu açık. Kremlin, Rus petrol ve doğal gazına erişim karşılığında ABD yaptırımlarının kaldırılmasını istiyor. Böylece Ukrayna ve Avrupa’ya karşı yürüttüğü savaşı süresiz biçimde sürdürmenin önünü açmayı umuyor. Rusya, doğru Amerikalı yetkilileri kendi safına çekmeyi başarırsa baskının odağı Avrupa’ya kayacak. Bu kez Avrupa, Ukrayna’ya verdiği desteği bırakması için baskı altına alınacak.

Bu tür anlaşmalara katılan ABD’li yetkililerin uluslararası alanda dışlanmış isimlere dönüşmesi muhtemel. Bu durum onları Rusya’ya daha da bağımlı hale getirebilir. Kremlin, bu tür ilişkileri geliştirmekte oldukça mahir. Eski Almanya Başbakanı Gerhard Schröder ve Rusya yanlısı tutumuyla bilinen eski Avusturya Dışişleri Bakanı Karin Kneissl, siyasi görevlerinden ayrıldıktan sonra Rus enerji şirketlerinde yüksek maaşlı ve göstermelik görevlere getirildi. Kısa süre içinde Moskova’da hoş karşılanan, dünyanın geri kalanında ise tepkiyle karşılanan isimlere dönüştüler.

Putin’in Ukrayna’nın egemenliğini yok etme ve Ukrayna kimliğini silme yönündeki saplantılı takıntısı sona ermeyecek. Ancak Ukrayna, mücadeleyi sürdürme kararlılığını ortaya koydu. Ülke genelinde yapılan anketler, Ukraynalıların ezici çoğunluğunun Rusya’nın şartları altında teslim olmayı reddettiğini gösteriyor. Ukrayna’yı diz çöktüremeyen Putin, saldırganlığını Avrupa’ya yöneltecek.

Kremlin, Avrupa genelinde düşmanca faaliyetlerini şimdiden önemli ölçüde artırdı. Estonya ve Çekya›daki stratejik savunma altyapısını hedef aldı, Kuzey Amerika’ya giden sivil kargo uçaklarını düşürmeye çalıştı, üst düzey hükümet yetkililerini tehdit etti ve iş dünyasının önde gelen isimlerine yönelik suikast planları yaptı. Avrupa güvenlik kurumları ve liderleri, Rusya’nın Avrupa’da ciddi bir tırmanışa yıllar değil, aylar içinde yönelebileceği konusunda uyarıyor.

Trump’ın Ukrayna’ya ihaneti, Avrupa’yı Rusya’nın saldırganlığıyla tek başına yüzleşmek zorunda bırakacak. Üstelik ABD bu kez Avrupa’nın karşısında yer alabilir. Putin’in Avrupa’ya yönelik bir saldırısı başarısız olsa bile Rus liderine taviz koparmak için yeni bir koz sağlayacak. Aynı zamanda Rusya’da kamuoyunun dikkatini, savaş meydanında uğranılan küçük düşürücü yenilgiden başka yöne çevirmesine fırsat verecek.

Andrew Kosenko, Marist College Yönetim Okulu›nda Ekonomi Doçentidir.