Her sanat eseri, sanatkârın hayatından, yaşadığı coğrafyadan, tabiattan, şehirden, mahalleden, evden izler taşır. Çocukluk anıları, daha doğrusu bireysel hafızanın deposunda bulunan bir sürü yaşantı, görüntü, ses, eşya vs. yıllar içinde kısmen unutulsa bile çağrışım yoluyla kımıldayıp, sanat eserlerine değişik imgeler hâlinde uçup konarlar. Dikkatli bir göz, imgelerin örtüsünü kaldırdığında, altında o çocuğu, ben’i bulur. Hani Sezai Karakoç, “Köpük” şiirinde “Bir insanı al onu çöz çöz çocuk olsun” der ya onun gibi. Bir yumaktır insan, bir imgeler yumağı. Yumağı çözünce en dipte çocuğu buluruz. Şiirdeki çoğu imge de böyledir, çözülünce hafızadaki çekirdek anılara ulaşılır.
O hâlde imgelerin bir kısmı, yaşantıların âdeta şiire düşen gölgeleri gibidir. Örneğin bireysel hafızasının kapısı genelde sıkı sıkıya örtük ve ‘ketum’ bir şair olan İsmet Özel’in şiirlerindeki kimi imgelerin köklerinde bu tür izler vardır. Kanaatimce ‘bakır’la kurulan imgelerin çoğunun diplerinde çocukluğunu yaşadığı Kastamonu’daki Bakırcılar Çarşısı bulunuyor. Örneğin “Geceleyin Bir Koşu”daki “Külden bir ağzım vardı mermilerden önce/ çanların saçlarıma değdiği yerde ulurdu/ Mori, bakırcı çarşısı, incitepe…” dizelerindeki Mori, Bakırcılar Çarşısı ve İncitepe Kastamonu’da yaşanan çocukluk yıllarının izleridir. Mori, Muharrem Şimşek adlı bir çocukluk arkadaşı, Bakırcılar Çarşısı ve İncitepesi de Kastamonu’da. “Sevgilime Bir Kefen”deki “bakır dövücüleri”, “bazlama açan kadınlar” da bireysel hafızadan bilinç düzeyine imge olarak çıkan görüntüler. “İki Kanat” şiirinde ise oldukça açık biçimde Kastamonu’daki evleri var. “Esenlik Bildirisi”ndeki “urgan satılan çarşılar”, kandil geceleri buhur kokan şehir de muhtemelen çocukluk yıllarından geliyor. Sonra bir anne silüeti, genelde kanserle birlikte anılıyor; “ve anamın kanserine alıştım” (Bir Devrimcinin Armonikası), “Beyaz tülbentler camın arkasında/ (…) bağrına taş basan ana/ o ananın ölüsünden kalkan toz” (Sevgilime Bir Kefen), “ve beyaz kuşlar kalkardı anamın hırkasından” (Kan Kalesi)… Anne imgelerinin kökünde de yaşanan anılardan kalan görüntüler olmalı.
İsmet Özel gibi Sezai Karakoç’un şiirinde de önce bireysel hafızadan kaynaklanan bir ‘dünya’ vardır: Ergani, Piran, Diyarbakır… Bu coğrafyanın tabiat örtüsü, güller, incirler, narlar, kirazlar, sonra samanyolu, bağbozumları, akrepler, yılanlar, yöreye özgü inanışlar, şark çıbanı, göz ağrıları, buna karşı uygulanan tedavi usulleri… Kış geceleri, dinlenen Hz. Ali cenkleri vb. Sonra bu bireysel hafıza, genişler genişler kolektif bir hafızaya akar, tüm İslâm medeniyetini, İslâm tarihini ve coğrafyasını kapsar.
Kısaca ‘ben’den ‘biz’e, ırmaklardan deryaya doğru bir genişlemedir bu. Örneğin aşkta bu genişleme görülür. İlk şiirlerde ‘ben’in aşkıdır ele alınan. “İlk” adlı şiirinde dediği gibi “denemesi yanlış yapılmış ilk ok”tur bu! Ya da “sultanı cariyelerde aramak körlüğü”… Sonra bu aşk, “Zamana Adanmış Sözler”de “Bütün şiirlerde söylediğim sensin/ Suna dedimse sen Leylâ dedimse sensin” dediği üzere ‘biz’in aşkına, İlahi aşka evrilir.
Karakoç’un şiirinde benzer bir evrilmeyi gül imgesinde de görürüz. Bu imgenin kökeninde “Dicle’yle Fırat arasında/ Bir eski şehir cennet titremesi/ Sarı güller çevirmiş dört yanını” dizelerinde görüldüğü üzere şairin doğduğu kasaba olan ‘Ergani’ vardır. Sonraki evrede gül imgesi, Ergani’yi aşarak tüm İslâm medeniyetini kapsayacak şekilde bir diriliş imgesine dönüşür:
“Gül tarhları gelecek
Küçük parklara büyük kentlere yeniden
Size bir mutluluk haberi gibi
Gül gelecek”
Şunu söylemek istiyorum: Her şiir, öncelikle bireysel hafızadan beslenir ama bir toplum, bir dünya ideali olan şairler, genellikle bireysel hafızayı yani ‘ben’i, kolektif hafızaya, biz’e eklemleyerek ortak bir dünya, ortak bir tarih, ortak bir ‘medeniyet şiiri’ inşa eder.
