Çanakkale filmleri, 1931yapımı “Tell England” filmiyle başladı. 1932’de Türkiye’de de gösterilen filmin yönetmeni Anthony Asquith, Çanakkale Harbi esnasında Birleşik Krallık Başbakanı olan H. Henry Asquith’in oğluydu.
1933 yılında bir avuç milliyetçi münevverin başlattığı Çanakkale ziyaretleri giderek büyüdü ve 1960’da, Çanakkale Âbidesi dikildi. Bunun sinemaya da yansıması oldu. 1964 yapımı Çanakkale Arslanları, ilk yerli Çanakkale filmimizdi. Yer yer komedi unsurlarına yer verilerek seyircinin ilgisini ayakta tutmaya çalışan iki buçuk saatlik uzun bir filmdi.
1931 yapımı Tell England’dan elli yıl sonra, Avustralyalı yönetmen Peter Weir, Gallipoli filmini çekti. Filmin sponsoru olan Ruppert Murdoch, Çanakkale cephesindeki Anzak askerlerinin vahim durumunu İngiltere’nin öğrenmesini ve ordunun geri çekilmesini sağlayan gazeteci Keith Murdoch’ın oğludur. Çanakkale’de yitirilen Avustralya gençliğini anlatan Gallipoli, ünlü Avustralyalı oyuncu ve yönetmen Mel Gibson’ın ilk dönem filmlerindendir. Film, politik ve sosyolojik tespitleriyle en iyi Çanakkale filmi kabul ediliyor.
Hesapta Türklerin aleyhinde bir şey göstermeyen, sâdece savaşta kaybedilen Avustralya gençliğini anlatan film, subliminal mesajlarla doludur. Ön planda, hem savaşa feda edilen Avustralya gençliği hem de İngilizlerin sömürgecilik vahşeti gösterilirken arka planda ise ilkel ve ahlâksız bir Müslüman halk vardır. Cephede, Anzakların karşısında düşman görmeyiz ama mütemadiyen Avustralyalı gençleri tarayan makineli tüfeği görürüz.
Bitiş sahnesi, çok etkileyicidir. Avustralya’nın geleceğinde sporda çok başarılı olması muhtemel bir gencin düşman kurşunlarıyla taranmasına, Tomaso Albinoni’nin Adagio in G Minör’ü eşlik eder ve trajedi tavan yapar. Bu sahnede, Anzakları cepheye süren İngilizleri unutur ve gençleri tarayan makinalı tüfeğe düşman oluruz.
İlk yerli Çanakkale filminden yaklaşık elli yıl sonra 2012’de ikinci yerli Çanakkale filmi çekildi. Sinan Çetin’in “Çanakkale Çocukları” filmi, Can Dündar’ın 1995 yapımı “Gelibolu’nun İki Yakası” ve Tolga Örnek’in 2005 yapımı “Gelibolu” belgeselinin devamı niteliğindeydi. Her iki belgesel de işgâlciler ile evini savunanlar arasında bir fark görmüyor; yaşları küçük Anzak askerlerinden bahsederken Çanakkale’de kaybettiğimiz gençlerimizden, liseli çocuklarımızdan bahsetmiyordu.
Sinan Çetin, çıtayı daha da yükselterek aşırı empati yaptı. Çanakkale’yi, sanki İngiltere ve Osmanlı, boş bir toprak parçasına sahip olmak için aynı zamanda saldırmış ve boşu boşuna kan dökülmüş gibi anlatıyordu. Çanakkale Çocukları ifadesi ise orada savaşan herkesi kapsıyordu. Filmin sonunda, Çanakkale'de ölenlerin toplam sayısı verilirken şehit ayrımı yoktu. İşgâlci ile ev sahibi arasında fark görmeyen film, gişede battı.
2012 yapımı “Çanakkale 1915”’in gördüğü ilgiyi, 2013 yapımı “Sarı Siyah” ve “Yolun Sonu” filmleri görmedi. Çanakkale Zaferinin 100. yılında çekilen Son Mektup, yüzüncü yıla damgasını vuramadı.
2014 yılının sonunda, Avustralya yapımı The Water Diviner (Son Umut) gösterime girdi. Russell Crowe’un yönettiği film, tam da Peter Weir’ın “Gallipoli” filminde kaldığı yerden devam ediyordu. Güya lehimizde gibi görünen film, subliminal mesajlarla doluydu. Kocası Çanakkale’de şehit olduğu hâlde bir İngilize âşık olan Osmanlı kadını, Hey Onbeşli türküsüyle kadeh kaldırıp oynayan Türk askerleri, iki dişi arasında umumhaneye uğrayan Osmanlı çavuşu, Türkleri Yunanlılardan kurtaran İngiliz vs. vs…
Çanakkale hakkında yapılan yabancı filmlerin yapım yılları ile politik gelişmeler arasındaki alâka dikkat çekicidir. Tell England’dan sonra Türkiye’de “Anzak Taziyesi” gündeme geldi ve işgâlci Anzaklar resmî olarak kahraman askerler olarak anılmaya başlandı. Gallipoli filminden sonra ise 1985 yılında Anzakların çıkarma yaptığı koyun adı, resmen Anzak Koyu oldu. Anzak Koyu’ndaki Şafak Âyini daha bir önem kazandı. The Water Diviner ise Anzak torunlarının büyük bir Şafak Âyini yapmayı planladıkları 2015 öncesi vizyona girdi.
Netice olarak Çanakkale’yi hakkıyla anlatmaya çalışan yerli filmler, gecikmeli de olsa çekildi. Ama Peter Weir’ın “Gallipoli” filmini aşan bir Çanakkale filmimiz yok.
