İran savaşı sona erdikten sonra küresel ekonomi
ABD’de ara seçimler geride kalırken, ekonomistler ve yatırımcılar dikkatlerini giderek İran savaşı sona erdiğinde yaşanacaklara çevirecek. Özellikle de Başkan Donald Trump’ın savaşın “fiilen sona erdiğini” ilan etmesinin ardından. İran’la yürütülen barış görüşmeleri aylardır piyasaları diken üstünde tutuyor; müzakerelerde karşılıklı güç gösterileri ile ateşkesin an meselesi olduğuna ilişkin haberler birbirini izlerken, hisse senetleri ve emtia fiyatları sert dalgalanmalar yaşıyor.
İran savaşının sona ermesinin küresel ekonomi ve finans piyasaları açısından önemli sonuçları olacak. Öncelikle savaş, diğer Arap ekonomileriyle birlikte küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 5’ini oluşturan Körfez ülkelerinde 200 milyar doları aşan hasara yol açtı. Çatışma ister bir barış anlaşmasıyla ister büyük bir tırmanışın ardından sona ersin, bölgedeki ekonomik toparlanma küresel büyümeye ivme kazandıracaktır.
Savaş sonrasında güçlü bir toparlanma beklentisi, yatırım sermayesini de Orta Doğu’ya çekecektir. Hükümetler, savaşın açığa çıkardığı güvenlik açıklarını kapatmak için savunmaya devasa kaynaklar ayıracak; hasar gören enerji tesislerinin ve diğer hayati altyapının yeniden inşası ise yüz milyarlarca dolara mal olacaktır. Bunun beraberinde getireceği sermaye girişi, kaçınılmaz olarak gözde konumlardaki gayrimenkullerin fiyatlarını yükseltecektir.
Orta Doğu’daki egemen varlık fonları ve kurumsal yatırımcıların yeni yatırımlarını ABD dışına yönlendirmesi ya da mevcut dolar varlıklarını azaltmasıyla, dolarsızlaşma sürecinin hız kazanması bekleniyor. Küresel yatırımcılar, dolar cinsinden varlıkların portföylerindeki ağırlığını zaten azaltmaya başlamış durumda. Uluslararası Para Fonu’nun verilerine göre doların küresel döviz rezervlerindeki payı, 2026’nın ikinci çeyreğinde bir önceki çeyrekteki yüzde 57,2 seviyesinden yüzde 56,7’ye geriledi. Küresel altın rezervlerinin değeri de 2025’te yabancı hükümetlerin elindeki ABD Hazine tahvillerinin değerini aştı. Ancak bu gelişmede esas olarak, özel sektör alımlarının altın fiyatlarını yükseltmesi etkili oldu.
Orta Doğu sermayesinin çekilmesi, ABD’de sermaye arzını daraltarak genel olarak borçlanma maliyetlerini yükseltecektir. ABD Hazine tahvillerine talebin azalması da tahvil getirilerini artıracak ve federal hükümetin 40 trilyon dolarlık devasa borcunu finanse etmesini daha maliyetli hâle getirecektir.
Orta Doğu sermayesi, veri merkezlerine ve bilişim altyapısına akan milyarlarca dolarla, ABD’nin öncülük ettiği yapay zekâ alanındaki uzun soluklu yatırım dalgasının başlıca finansman kaynaklarından biri oldu. Örneğin ekim ayında OpenAI’ın, planladığı 30 milyar dolarlık yatırım turuna 10 milyar dolara kadar katkı sağlanması için Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki egemen varlık fonları ve diğer yatırımcılarla görüştüğü bildirildi.
ABD’deki projeler için ayrılan milyarlarca doların savaş sonrası yeniden inşaya ve Orta Doğu’daki diğer fırsatlara yönlendirilmesi, yapay zekâ odaklı yatırımlara darbe vuracaktır. Teknoloji şirketleri, yeni veri merkezleri kurma ve bu merkezlerde kullanılacak çipleri temin etme planlarını finanse etmekte zorlanacaktır. ABD’de artan sermaye maliyeti, ülkenin yapay zekâ altyapısını genişletme sürecindeki bir sonraki olası darboğaz olarak şimdiden öne çıkıyor.
Elbette savaşın sona ermesi, yaklaşık bir yıldır fiilen kapalı olan ve dünyanın en kritik deniz geçiş noktalarından biri sayılan Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını da sağlayacaktır. Ham petrol ve rafine yakıtlar, sıvılaştırılmış doğal gaz, gübre, helyum ve sanayi kimyasalları yeniden Boğaz’dan geçebilecek; bu da emtia fiyatlarını düşürerek enflasyonu hafifletebilecektir. Böylece ABD’de faizler üzerindeki yukarı yönlü baskı azalacak ve borçlanma maliyetlerindeki yükselişin önü kesilebilecektir.
Yarı iletken üretiminde ve tıbbi cihazlarda vazgeçilmez bir girdi olan helyumu ele alalım. Katar, küresel helyum arzının yaklaşık üçte birini sağlıyor. Hürmüz Boğazı üzerinden sevkiyatın yeniden başlaması fiyatları düşürecektir. Ancak hasarlı tesisler ve altyapı kapsamlı onarım gerektiriyorsa, arzın savaş öncesi seviyelere dönmesi yıllar alabilir.
Bir de savaşın jeopolitik sonuçları var. ABD, askeri üslerini yeniden inşa etmekte yavaş davranır ve savaş gemilerini Körfez’den çekerek bölgede faaliyet göstermek için ihtiyaç duyduğu lojistik destekten yoksun kalırsa, Çin doğacak boşluğu doldurmak için hızla harekete geçecektir. Körfez hükümetleri de Türkiye veya Pakistan’la savunma anlaşmalarına yönelebilir. Amerika’nın Orta Doğu’daki nüfuzunun ciddi biçimde zayıflamasıyla birlikte, Hindistan’ın ABD’yle aynı safta yer almak için daha da az nedeni olacaktır.
Savaş yarın sona erse bile küresel ekonomi kaldığı yerden devam etmeyecektir. Savaşın uluslararası ticaret, emtia fiyatları, yatırım akımları ve finans piyasaları üzerindeki etkileri, son silah sesleri sustuktan çok sonra da hissedilmeye devam edecektir.
Dambisa Moyo, ekonomist.
©Project Syndicate
